Arnhem – verkocht!

Op deze website hebben we eerder al aandacht besteed aan de opbouw van het Sternet met zijn 12 expeditieknooppunten, onderling verbonden door een vijfmaal daagse treinverbindingen. Het spoornetwerk is niet meer, de expeditieknooppunten zijn afgebroken of hebben een ander bestemming gekregen. Nog één gebouw was volledig in gebruik bij PostNL; het voormalige EKP aan de Johan de Wittlaan in Arnhem. Maar ook dit gebouw is verkocht. Op 4 maart 2026 was het zo ver. Tijdens een feestelijke bijeenkomt werden de handtekeningen gezet. Een mooi moment voor PostNL, de Gemeente Arnhem en de buurt. Voor postmensen, en vooral voor de duizenden mensen die hier een werkplek hadden (en nog hebben) een moment vol nostalgie. In deze bijdrage besteden we aandacht aan het gebouw en zijn geschiedenis.

De vorming van een EKP

In de jaren zeventig werd een plan ontwikkeld om de complete vervoers- en sorteerinfrastructuur op zijn kop te zetten. In 1973 werd in Utrecht het eerste speciale postperron gebouwd. Post reisde niet meer met reizigerstreinen, maar met speciale posttreinen. Utrecht werd het middelpunt van het zogenaamde Sternet. Treinen reden in vijf slagen heen en weer naar de expeditiekantoren. Begin jaren zeventig werd bekend gemaakt dat er een concentratieslag zou plaatsvinden. De treinen zouden niet langer meer rijden naar de 48 kantoren, die 270 hoofdpostkantoren bedienden. Einde jaren zeventig zouden er twaalf expeditiekantoren komen, aan het spoor gelegen, met een eigen postperron. Een ingewikkeld keuzeproces. Waar zouden ze moeten komen? Arnhem was vanaf het begin een vanzelfsprekende keuze.

Deel van het plan was de expeditie werkzaamheden van Zutphen, Apeldoorn, Doetinchem en Nijmegen in Arnhem te concentreren. In de jaren zeventig werd ook de postcode ingevoerd – een hulpmiddel om de processen verregaand te automatiseren. Voor die machines en de toenemende mechanisatie moest wel ruimte gecreëerd worden. De concentratie van de werkzaamheden begon in het ‘oude’ stationsgebouw (uit 1959), maar daar was gewoon niet genoeg ruimte, ook het los- en laadperron op de binnenplaats was niet groot genoeg.  Ook bood de binnenplaats onvoldoende manoeuvreerruimte voor postauto’s en vrachtwagens. Er liep slechts één tunnel van het postgebouw naar de NS-perrons. Ook de liftcapaciteit was onvoldoende.

De zoektocht naar een nieuwe plek startte vroeg! Het verkrijgen van goedkeuring voor de bouw aan de Johan de Wittlaan in ’t Broek had heel wat voeten in de aarde. Het ontwerp dateerde van 1977, de beoogde datum voor oplevering van de bouw (1980) werd in de verste verte niet gehaald. Vanaf 1978 was zelfs een nood-EKP in gebruik.

Pas in februari 1980 kon aannemer BAM officieel starten. Op 1 april 1980 werd de eerste paal geslagen. Op 11 oktober 1982 werd het gebouw opgeleverd.

De vertraging ontstond omdat het veel moeite kostte een ontwerp te maken dat in de woonbuurt ingepast kon worden. Dat lukte architect Fichtinger van Articon  door een glazen, schuine wand voor het gebouw te zetten.

Die wand was oorspronkelijk geen deel van het ontwerp. Het verder sobere en doelmatige gebouw met een hoogte van 15 meter ontnam de bewoners het uitzicht, mede omdat het op een spoordijk van 5 meter hoog kwam te liggen, ‘het zou de woonwijk reduceren tot een leefkuil van het ongezellige soort’.²⁾ Bas Maters ‘beeldend vormgever in en om architectuur’ verzon de oplossing: De noordgevel uit het Articon-ontwerp vervangen door een schuin achterover hellend vlak van spiegelend glas. Op deze wijze zou het gehele gebouw de blauwe hemel weerspiegelen. Het ontwerp bleek eenvoudig in het ontwerp van Articon te verwerken. Aldus kreeg het gebouw een futuristisch aanzien.

Nee, de bewoners van de wijk ’t Broek waren niet blij met de komst van het EKP. “De gemoederen raakten dusdanig verhit dat er zelfs complete blokkades voor de ingang van het nood-EKP werden gevormd. Om de wijkbewoners enigszins tegemoet te komen besloot de postdienst tot de aanleg van onder andere een sportterrein en een moeraslandschapspark.”¹⁾

Naast de EKP-functie kreeg het gebouw ook de taak de uitwisseling van post met de Bondsrepubliek via Emmerich en Oberhausen te verzorgen. In 1988 al bleek het gebouw te klein te zijn en werd de bestelling in een loods geplaatst.

Verder als Sorteercentrum Aangetekenden

Eind jaren negentig werden in het kader van Briefpost 2000 de EKPn opgeheven, de expeditie activiteiten van Arnhem werden overgeheveld naar het nieuwe sorteercentrum Brieven in Den Bosch. Daar was geen plaats voor de sortering van de aangetekenden. Het besluit viel dat er een  nieuw sorteercentrum voor aangetekenden moest komen. Een aantal jaren geleden was al besloten dat het proces van de aangetekenden specialistenwerk moest worden. Vanaf 23 juni 1997 worden alle aangetekenden op één plaats gesorteerd in het gebouw dat tot dan het EKP Arnhem was. Een aangetekende is een product dat meestal de vorm heeft van een brief maar qua product-eigenschappen meer lijkt op pakketten of expressen. Daar komt nog bij dat aangetekenden vragen om een goed beveiligde ruimte. Bundeling in één locatie heeft dan ook een groot voordeel en maakt het ook beter mogelijk om ‘tracking en tracing’ aan het product toe te voegen. Gezien het relatief geringe aantal, zo’n 65.000 stuks per dag is een centrale verwerking ook het efficiëntst. Op Arnhem viel de keuze omdat zo de sociale problematiek hier vanwege de sluiting van het EKP verminderd kon worden. Vierhonderd man/vrouw vonden hier vervangende werkgelegenheid.

In 2012 veranderde het proces weer. PostNL was bezig met een volledige herstructurering van de processen. Bestelkantoren en voorbereidingsgebieden bestonden straks niet meer. PostNL werd een parttime bedrijf. De gekwalificeerde fulltime postbodes werden vervangen door postbezorgers in deeltijd met een beperktere taakomschrijving. Het omgaan met aangetekenden hoorde hier niet meer bij.  Vandaar dat het proces van aangetekenden werd overgeheveld van het brievenbedrijf naar het pakjesbedrijf. De pakketbezorger kreeg voortaan de aangetekenden mee en kreeg daarmee de verantwoordelijkheid voor het uitreiken en het in ontvangst nemen van een digitale handtekening. Dus het werk in Arnhem verviel.

De voorbereidingslocatie

Het gebouw bleek echter ook geschikt als een voorbereidingslocatie (VBL). PostNL maakte inmiddels grootschalig gebruik van huisnummersorteermachines. Op 22 september 2020 bezochten we dit VBL. We beschreven ons bezoek als volgt:

“Na de lunch zoeken we het voormalige expeditieknooppunt aan de Johan de Wittlaan op. Dit werd in 1982 opgeleverd. Het is het enige “oude” EKP dat PostNL nog in gebruik heeft. Bij een eerder bezoek (in 2013) bezocht ik hier het archief in de kelder en een ruimte waarin een indrukwekkende verzameling van alle Nederlandse brievenbussen is opgesteld.”  ….

 Aarzelend (we zijn immers geen Postmedewerkers meer) lopen we langs de slagboom. We zien een verzamelpunt van vrachtauto’s en lopen langs de gevel. Dan zijn we op de parkeerplaats en het los- en laadperron voor busjes en vrachtwagens. Bij elk uitgang staat beschreven voor welke rit hier geparkeerd mag worden. We raken in gesprek met een vriendelijke jongedame. We leggen uit dat we geïnteresseerde oud-collega’s zijn waarop ze vraagt of we het gebouw willen zien. Dat vraagt ze even aan haar manager en het mag. Eigenlijk was haar dienst afgelopen en was ze op weg naar huis, maar een rondleiding kan nog wel even. Het gebouw, vertelt ze, is nu voornamelijk in gebruik als Voorbereidings Locatie (VBL). Hier komt de post van het sorteercentrum (in dit geval van Den Bosch) en wordt de post door huisnummersorteermachines op volgorde van de loop van de postbezorger gezet. In de volgende stap van het proces worden hier vanaf vier uur ’s nachts de tassen van de postbezorgers gereed gemaakt door bundels “mooie” post en bundels “grote” post op volgorde in de tas van de postbezorgers te zetten. Eén postbezorger kan voor één wijk meerdere tassen meekrijgen. We zien voorraden tijdschriften en andere post liggen. Met de grote klanten is afgesproken welke post op piek- en welke op daldagen meegenomen wordt. We zien ook de kantine. Voor ons heel normaal; voor haar een plek van vroeger. “Hier kon men rustig koffie drinken en zelfs een warme maaltijd gebruiken”. Dat is niet meer. Wat opvalt is hoe keurig volgens alle corona-voorschriften het gebouw is ingericht. We horen nog dat steeds meer VBL-en worden opgeheven en de voorbereiding geconcentreerd wordt. Maar Arnhem mag nog wel even door. Een praktisch probleem is wel dat het werven van medewerkers die om vier uur ’s nachts willen beginnen te werken lastig is.”

De verkoop

Maar nu daagt het einde van het postale gebruik van dit gebouw, op 1 september 2026 zal de oplevering aan de Gemeente Arnhem plaatsvinden.

Een persbericht van 4 maart 2026 geeft een uitgebreide motivatie. We citeren de tekst op de website van de Gemeente Arnhem.³⁾

“Vandaag hebben gemeente Arnhem, PostNL en NS Vastgoed de formele aankoop van het PostNL-complex gemarkeerd tijdens een bijeenkomst met de betrokken samenwerkingspartners. Met de aankoop van de gronden (circa 4,5 hectare) door de gemeente van PostNL en NS Vastgoed, komt de realisatie van de eerste woonbuurt van Rijnpark, de Postbuurt

De aankoop markeert een cruciale stap in de gebiedsontwikkeling van het nieuwe stadsdeel Rijnpark, onderdeel van de Spoorzone Arnhem-Oost. In Rijnpark is straks ruimte voor circa 7.000 woningen en ongeveer 5.000 arbeidsplaatsen. Dankzij deze strategische aankoop kan naar verwachting eind 2028 worden gestart met de bouw van de eerste woningen. De overdracht van het PostNL terrein en -gebouwen vindt plaats op 1 september 2026.

Van verleden naar toekomst

De aankoop werd feestelijk gemarkeerd in het EKP-gebouw, op de voormalige productievloer. Tijdens een bijzonder programma reisden de genodigden van verleden naar heden en vervolgens naar de toekomst van Rijnpark. Met beeld, licht en muziek werd zichtbaar gemaakt hoe het historische gebouw transformeert tot het kloppend hart van een nieuw, groen en stedelijk Arnhem: een plek voor wonen, werken en ontmoeten. Bestuurders en directies van de betrokken partijen kwamen daarbij kort aan het woord.

Wethouder Paul Smeulders: ‘Met deze aankoop laten we zien dat Rijnpark geen papieren plan is, maar werkelijkheid wordt. Langs de Rijn, op een steenworp afstand van de historische binnenstad maken we een leefbare nieuwe wijk vol betaalbare woningen, ruimte voor Arnhemse ondernemers en veel groen.’

Samenwerking en doorpakken

De aankoop is een belangrijke stap in de samenwerking tussen gemeente Arnhem, PostNL, Provincie Gelderland, het Rijk, ProRail, NS, corporaties, marktpartijen en andere partners in het gebied. Met deze aankoop toont Arnhem dat het concreet voortgang boekt in Rijnpark en dat er tijdig gestart kan worden met de bouw. Het iconische EKP-gebouw krijgt in de toekomst een nieuwe functie binnen de Postbuurt en blijft daarmee een herkenbaar onderdeel van het gebied.

Nermina Kundić, wethouder Economie: ‘Dit wordt een wijk waar economie en duurzaamheid elkaar versterken. We creëren ruimte voor stedelijke bedrijvigheid én we stimuleren een nieuwe manier van verplaatsen, met minder auto’s en meer ruimte voor wandelen, fietsen en openbaar vervoer. Zo bouwen we samen aan een toekomstbestendige stad.’

PostNL blijft een deel van haar activiteiten nog voortzetten in het voorgebouw op het terrein. PostNL onderzoekt momenteel in samenwerking met de gemeente de mogelijkheden voor alternatieve huisvesting voor deze activiteiten in de omgeving van Arnhem.”