Limburg, de mijnstreek nader beschouwd

Boven: Het mijnbouwgebied in Zuid-Limburg als afgebeeld in de Schoolatlas der Gehele Aarde, Bos-Niermeyer, Wolters Groningen 36e druk in 1936. Onder: Zuid-Limburg op de Postkaart van Nederland uit 1916. De dichte zwarte punten zijn de hoofdpostkantoren.

Inleiding “Postkantoren en mijnen”

Limburg is en blijft een interessante provincie. Qua ligging bijzonder, ingeperst als een wormvormig aanhangsel tussen België en Duitsland. Historisch nog maar recent een onderdeel van Nederland. Toeristisch interessant vanwege het mooie landschap. Vanuit economisch perspectief boeiend, vanwege de enorme invloed die de mijnbouw heeft gehad. Zowel voor, tijdens en na de winningsperiode.

De mijnindustrie heeft een enorme boost gegeven aan de steden en dorpen waar kolen gewonnen werden. Er was door de economische bedrijvigheid uiteraard een grote behoefte aan communicatie en faciliteiten op het terrein van geldzaken. Dus werk aan de winkel voor alle PTT-onderdelen.

We hebben gekeken of er sporen te vinden zijn in het postbedrijf, die raken aan de mijnindustrie. En dan met name op het terrein van de postkantoren, waar we ons specifiek mee bezig houden.

Over de Limburgse postkantoren is relatief veel informatie beschikbaar. Inmiddels beschikken we over meerdere documenten die de regionale postgeschiedenis van Limburg beschrijven. En die ons in meer detail informatie verschaffen over de lokale postale situatie.

We noemen:

“De Rijkspost in Limburg “, auteur J.Ickenroth, uitgave van de De Nederlandse Vereniging van Poststukken- en Poststempelverzamelaars, Amstelveen 1995

Catalogus Nationale postzegel tentoonstelling 12-14 mei 1995 in Maastricht.

“De postgeschiedenis van Heerlen”, auteur L.Knarren, Amstenrade, augustus 1999

“de Postgeschiedenis van Kerkrade, uitgave van de E.K.P.V.

“Van Brievendrager tot Postkantoor”, auteur Richard Faust, Geleen, 1 augustus 1981.

En daarnaast de regionale archieven met beeldbanken en bouwdossiers. We gaan proberen een overzicht te geven.

De mijnen

Limburg kende particuliere mijnen en de staatsmijnen. De negen particuliere mijnen werden geëxploiteerd door vijf privé bedrijven. De eerste, de Domaniale mijn werd geopend in 1815 (die ging later samen met een andere mijn) in de buurt van Kerkrade, de laatste Julia in 1927 in de plaats Eygelshoven. Daarnaast nog twee in Kerkrade, in Heerlen waren er drie en één in Schaesberg, nu gemeente Landgraaf.

De vier staatsmijnen werden geëxploiteerd op basis van de Mijnwet 1901. De laatste mijn sloot in 1974, uit de Directie Staatsmijnen kwam later het huidige DSM voort. De staatsmijnen lagen in respectievelijk Terwinselen bij Kerkrade, Hoensbroek, Rumpen en Geleen. De mijnbouw zorgde voor een enorme werkgelegenheid, er moesten huizen komen; dorpen en steden groeiden en de PTT groeide mee.

Heerlen, Gemeentehuis annex postkantoor, vanaf 1902 hoofdbureau Staatsmijnen

Opvolgend postkantoor Heerlen, Emmaplein. Ontwerp Knuttel 1902

Boven het Knuttelpand van de Staatsmijnen en rechts het postkantoor van Kerkrade uit 1912 . Look alikes!

Heerlen

We beginnen met Heerlen. Het administratieve, economisch en culturele zenuwcentrum van de mijnindustrie. In Heerlen stond zowel het hoofdkantoor van de Oranje Nassau mijnen, als die van de Staatsmijnen. Heerlen groeide van een dorp met 5000 inwoners naar een stad met 100.000 inwoners. Het eerste hoofdkantoor van de Staatsmijnen was gehuisvest in het gemeentehuis annex postkantoor van Heerlen, een gebouw aan de Geleenstraat.

In het eerder betrokken hoofdkantoor in kasteel Terworm kreeg de directeur van de Staatsmijnen niet zijn zin, namelijk om twee keer per dag post te ontvangen. De minister die over de post ging vond dat hij het niet kon maken ten opzichte van andere klanten. Staatsmijnen mocht de post wel afhalen. De directie Grootzakelijke Markt bij de PTT bestond nog niet.

In plaats daarvan verhuisden de Staatsmijnen dichter naar de stad Heerlen en betrokken, de ruimtes die vrij kwamen nadat het postkantoor was vertrokken uit het gebouw aan de Geleenstraat en zelf een nieuw postkantoor betrok aan het Emmaplein.

Het postkantoor aan het Emmaplein was een juweel uit de verzameling van rijksbouwmeester Knuttel. Die zelfde Knuttel was niet alleen rijksbouwmeester voor de postkantoren, maar hij deed ook de Staatsmijnen. In 1906 betrokken de Staatsmijnen een nieuwbouwpand aan de Solareastraat, hoek van de Maaessenstraat, vanwege de uitstraling kreeg het de naam “de Boerderij “. Dit pand hebben we niet meer kunnen terug vinden, op die plek is nu een winkelcentrum. Maar gelukkig is er nog een foto.

Het hoofdpostkantoor van Kerkrade uit 1912 aan de Hoofdstraat is in dezelfde stijl gebouwd. Dit pand staat er nog steeds, we hebben het met eigen ogen bekeken en heeft inmiddels de status van een gemeentelijk monument.

Rechts: een foto van de afbraak van het kantoor Emmaplein in 1938. Bron: Warsage.nl

Verder met Heerlen

Er was bij Post behoefte aan meer ruimte dan het Emmaplein bood. Dat leidde in de jaren 30 tot de bouw van een nieuw postkantoor aan de Honigmannstraat 42. Rijksbouwmeester in die tijd was Crouwel. Het pand bood ruimte aan Post, Telegraaf maar vooral ook aan Telefonie. In het postkantoor aan de Honigmannstraat werd de grootste tot dan toe beschikbare telefooncentrale gebouwd om aan de enorme vraag te voldoen.

De naam van de straat verwijst overigens naar Friedrich Honigmann, die de leiding had over de Oranje-Nassau mijnen, de particuliere tak.

In 2009 heeft Postkantoren BV de deur van het pand gesloten. ING is er nog gebleven. Volgens het Handelsregister zijn er thans geen zakelijke activiteiten meer.

Heerlen, Honigmannstraat 42. Boven: direct na de oplevering in de jaren dertig. Links: zoals aangetroffen tijdens een recent werkbezoek.

Hoensbroek - nummer 1-5 geven de plek aan van de postinrichtingen

Postkantoor Hoensbroek-Treebeek. Onder wachtende arbeiders van de Staatsmijn Emma, voor het postkantoor Hoensbroek-Treebeek. Bron: De Postgeschiedenis van Heerlen door L.Knarren, Amstenrade augustus 1999

Hoensbroek, het monument voor de "Emma" aan de Akerstraat

Hoensbroek

Hoensbroek was tot en met 1981 een afzonderlijke gemeente, in 1982 werd het samengevoegd met Heerlen. Door de groei van de woningbouw zijn de twee plaatsen min of meer vergroeid. Hoensbroek was sinds 1911 de vestigingsplek van de staatsmijn Emma. De plek is nog te herkennen aan het monument “Staatsmijn Emma”. Pal voor het verzorgingscentrum Emmastate, op de rand van Hoensbroek en Treebeek, een mijnwerkersdorp.

Rond 1900 waren er hulppostkantoren in Hoensbroek Dorp en Kouvenrade. Dit pand van de Staatsmijnen werd door de PTT gehuurd. Na een opknapbeurt was de opening op 16 maart 1919 en het pand met de status hoofdpostkantoor kreeg de naam Hoensbroek Staatsmijn Emma, met een ressort bestaande uit de hulppostkantoren Amstenrade, Brunssum, Hoensbroek, Merkelbeek, Nuth, Rumpen en Schinveld. Allemaal mijnbouwdorpen.

De oplossing was niet toekomstbestendig. De Staatsmijnen moedigde de PTT aan om een eigen definitief postkantoor te stichten en wilde wel meewerken om grond en/of een pand te verkopen. Na veel heen en weer gepraat werd gekozen om “Het Gezellenhuis”, eigendom van het Ondersteuningsfonds der Staatsmijnen te huren. De opening vond plaats op 7 augustus 1928, waarna de naam werd veranderd in Hoenbroek-Treebeek. Adres: Akerstraat. Het Gezellenhuis bood tot dan onderdak aan buitenlandse mijnwerkers, de arbeidsmigranten.

In de tekening zijn alle opeenvolgende postvestigingen van Hoensbroek getekend, het hoofdpostkantoor is postvestiging 4 respectievelijk 5.

Maar ook deze situatie was niet toekomstbestendig, de ruimtes werden te klein. Er werkten inmiddels 25 personen. Het opvolgende oplossing werd een nieuwbouw pand aan de Mgr. Nolensstraat 27, in gebruik genomen in 1961. Theo Boosten, architect van de Maastrichtse school ontwierp het pand. Zie ook een eerder artikel over Limburg.

De naam wordt gewijzigd in postkantoor Hoensbroek-Treebeek en later Hoensbroek. Het pand staat er nog steeds en herbergt nu een tandartspraktijk.

De naam Mgr. Nolens verwijst naar de landelijke politicus Wiel Nolens, leider van de katholieken in de Tweede Kamer en groot voorvechter van betere werkomstandigheden voor de mijnwerkers.

Links: Het postkantoor aan de mgr. Nolensstraat 27 uit 1961. Ontwerp van Theo Boosten.

Nu treffen we hier een tandartspraktijk aan.

Kerkrade

We noemden hiervoor al het hoofdpostkantoor van Kerkrade, het pand ontworpen door Knuttel gelegen aan de Hoofdstraat 9. Een soortgelijke situatie als bij de mijn Emma is de situatie bij mijn Willem-Sophia in Spekholzerheide, thans een wijk van Kerkrade. Op het adres Industriestraat 41 stond het hulppostkantoor ongeveer tussen de afvalbergen. Het pand bestaat nog. Dat postkantoor is in 1963 verplaatst naar een nieuwbouwpand aan de Willem-Sophialaan 4 (de straat genoemd naar de twee mijnen) onder de naam Kerkrade-West. Deze vestiging nam de functies over van de hulppostkantoren Spekholzerheide en Chevremont.

Links en boven: Spekholzerheide, Industriestraat 41 Bron: Kerkradewiki

Het postkantoor van Eygelshoven (fotobron: Heemkundekring), ontworpen door rijksbouwmeester Knuttel

Bron van de bouwtekening: Henk van der Schoor Bedrijfspanden van post, telegrafie en telefonie in Nederland 1850-1915. Een typologisch onderzoek Universiteit Leiden 01.12.1999

Eygelshoven

Eygelshoven, tot 1982 een zelfstandige gemeente, daarna onderdeel van Kerkrade, kent een ruime mijnbouw historie. Vanaf 1905 tot 1974 werden er twee particuliere mijnen geëxploiteerd, de Laura (naar de naam van de vrouw van de oprichter) en Julia. Het was een klein dorp, maar ook Eygelshoven heeft een enorme ontwikkeling doorgemaakt.

Postaal kende het sinds 1905 een hulppostkantoor binnen het ressort Heerlen en vanaf 1976 onder het hoofdpostkantoor Kerkrade. Wat opvalt is het pand zelf. Bureau Knuttel realiseerde het pand, wat ongebruikelijk is voor hulppostkantoren. Zie de bouwtekening, uit de dissertatie van Henk van der Schoor overgenomen en de foto uit de beeldbank van de Heemkunde vereniging. Het mocht blijkbaar wat kosten. Hoe fraai het ook was, het staat er niet meer en het laatste postkantoor aan de Laurastraat 6 sloot in 2010.

Boven: Mauritslaan 25 in Geleen bij de oplevering in1931.

Onder: Het gebouw als hoofdkantoor voor Pinkpop

Geleen

Lutterade en Geleen beiden met een hulppostkantoor groeiden door de komst van de staatsmijn Maurits. Zie citaat overgenomen van Wikipedia. “De gemeente Geleen kwam zeer snel en spectaculair tot ontwikkeling na de bouw van de kolenmijn Staatsmijn Maurits. Hiermee werd in 1915 aangevangen op de Hellingstock, een uitgestrekt veld tussen Lutterade en Krawinkel. In 1924 werd de mijn in exploitatie genomen en op 1 januari 1926 werd deze, na jaren van voorbereiding, officieel geopend en zou weldra uitgroeien tot de grootste en modernste van Europa. Ook kwamen er vervolgfabrieken zoals cokesovenfabrieken voor productie van lichtgas en chemische fabrieken voor kunstmest en kunststoffen waarvoor de vetkolen van de Maurits als grondstof dienden. De bouw van al deze fabrieken veroorzaakte een toevloed van arbeiders en leidinggevend personeel. Veel medewerkers moesten in Geleen gehuisvest worden. Hierdoor steeg het aantal inwoners van Geleen zeer explosief. In zestig jaar tijd nam de bevolking toe tot het tienvoudige. Tot de bouw van de Staatsmijn Maurits (1915-1923) was Geleen een dorpje van ruim 3.000 inwoners, bestaande uit de kernen Geleen (Oud-Geleen), Lutterade, Spaans Neerbeek en Krawinkel. In 1930 bedroeg de bevolking al 12.000 zielen, in 1955: 25.000 en in 1980: 36.000. Eerst door de sluiting van de mijn Maurits en vervolgens door vergrijzing en 'ontgroening' is het inwoneraantal sinds de jaren 90 weer teruggelopen naar ruim 31.500 eind 2019.”

In 1931 kwam ook hier een fraai postkantoor aan de Mauritslaan 25. Na sluiting van het postkantoor vestigde de organisatie van Pinkpop zich in het kantoor, het festival dat gehouden wordt in Landgraaf op de plek waar vroeger de draf- en renbaan was.

Links: de expeditiekaart uit 1965. De dichte rondjes zijn de plaatsen met een hoofdpostkantoor, de open rondjes de plaatsen met een hulpkantoor.

Boven de kaart met de postcodes en voorsorteercentra uit 2006