Bij het wroeten in de geschiedenis richten we ons op de provincies. Het is zo ongeveer de enige bestuurlijke structuur die sinds het midden van de 18^e eeuw niet is veranderd. De provincie Flevoland is er bij gekomen, dat is alles. En over Limburg valt het nodige te zeggen, dat was er lange tijd nog niet. Wij doen net of dat wel zo was. We zoomen even in op Noord-Brabant. Een stand van zaken en enige beschouwingen.

Na een flinke worstelpartij hebben we van de provincie Noord-Brabant nu een overzicht van alle plaatsen waar ooit een postkantoor stond (190), hoe de bedrijfsvorm daarvan is veranderd, wanneer het is opgeheven of nieuw gevormd. We blijven op zoek, om de adressen van de postale panden te achterhalen en de plaatjes erbij te zoeken. Voor de grotere plaatsen lukt dat redelijk, er staan vaak historisch belangrijke gebouwen, die de status ‘monument’ hebben gekregen. Voor de kleinere plaatsen is het lastiger, behalve wanneer een regionaal archief er een plaatje van heeft. Het laatst bekende overzicht dat compleet en betrouwbaar is, is de landkaart met een overzicht van alle vestigingen waar in de jaren 80 van de vorige eeuw ALD apparatuur is geplaatst. Die kaart stamt uit het jaar 1989 of 1990). De kaart met een compleet adressenbestand op de achterzijde komt uit het particulier bestand van Henny Wesseling, die destijds projectleider was. Na de privatisering was het bewaren van documenten geen prioriteit.

De kaart van de postwegen in 1810

aan een niet goed bevaarbaar stroompje kwamen te liggen. We zoeken het verder uit. In deze plaatsen kregen de kantoren de status van hoofdpostkantoor in de postale structuur van na 1850. Opgericht met prachtige kantoorgebouwen inclusief vaak een telegraafkantoor. En een woonplek voor de directeur op de bovenetage.

De kleine kantoren

Hoe is het kleine kantoren vergaan?  In de meeste kleine plaatsen kwam al voor 1850 een zogenaamd bestelhuis. Een bestelhuis was eigendom van een particulier met een bestaande nering die het postwerk erbij deed. Je kon er een brief naar toe brengen of ophalen. De ondernemer was dus niet in dienst van de post en werd betaald naar gelang er post kwam. Na de postwet van 1850 werden dit soort vestigingen omgezet naar een hulppostkantoor, waar een kantoorhouder werkte die voor de huisvesting zorgde, maar wel op de payroll van de overheid stond. Het aantal hulppostkantoren groeide flink. Als de kantoorhouder zelf voor een pand zorgde, betaalde de PTT huur voor de ruimte die ze in beslag nam.

In de jaren 20 en 30 van de 20^e eeuw sneuvelden diverse hulppostkantoren. Vanuit de overheid werd er grote druk uitgeoefend om te besparen. De regering kwam geld te kort. Dat betekende dat op vrij grote schaal poststations werden opgericht. Net als de bestelhuizen daarvoor zonder eigen personeel. De stationhouder ontving een stukloon.

Na de bevrijding in 1945 draaide het beleid weer, poststations werden weer hulppostkantoor. Een positieve kijk op de wereld met een ambitieus wederopbouw programma zal daar naar ons vermoeden zo maar de oorzaak van kunnen zijn. Waarschijnlijk kwam de stationhouder in aanmerking om hulppostkantoor te worden en bleef het kantoor waar het zat. Later in de zestiger en ook zeventiger jaren werden er in diverse Brabantse gemeenten hulpostkantoren met woning gebouwd. Tot in 1990 het aantal eigen Postkantoor-vestigingen drastisch kromp en er plattelandsagentschappen kwamen. De bestelling van poststukken was in de tussentijd meestal al overgebracht naar een naburige plaats uit efficiency overwegingen.

Wat gebeurde er met de hoofdpostkantoren?

Met de hoofdpostkantoren is het vergelijkbaar vergaan. Na 1850 werden diverse hulppostkantoren omgezet naar een hoofdpostkantoor. De beschikbaarheid van een mooi pand zal daar zeker debet aan zijn geweest. We zitten nog steeds met de vraag of er mooi pand kwam vanwege de status van hoofdpostkantoor of was het andersom, er kwam een hoofpostkantoor als beloning voor het mooie beschikbare pand. Wie het weet mag het zeggen!

In de periode 1920-1935 kwam ook hier de klad in, door de reeds genoemde overheidsbezuinigingen werden hoofdpostkantoren terug gezet naar hulpostkantoor. De directeur was zijn baan kwijt en zijn staf, er kwam weer een hulppostkantoor beheerder. Ik vermoed zo met een lager loon en minder hulptroepen. We zijn wel benieuwd hoe zo’n inkrimping verliep, in termen van personeelsbeleid. Het werd van boven opgelegd, een deal tussen de regering en de Tweede Kamer. Of er sprake was van wat later een ‘Sociaal Plan’ zou heten is nog een vraag.

In tegenstelling tot de hulppostkantoren steeg na WOII het aantal hoofdpostkantoren niet. Landelijk gezien gold dat overal behalve  in het nieuwe land, wat nu Flevoland heet.

We zoomen in