Stitswerd 9999 overspoeld

Op deze website hebben we al uitgebreid aandacht besteed aan de postcode. Nog niet verteld is het verhaal van het kleine Groningse dorpje Stitswerd en de postcode. Het dorp ‘verzoop’ in 1977 bijna onder de poststukken. Hoe kon dit gebeuren?

De invoering van de postcode

Na heel veel onderzoek besloot de PTT om in Nederland een postcode te introduceren. Die zou bestaan uit vier cijfers en twee letters. De invoering was een voorwaarde om de postale sorteerprocessen te automatiseren.

In 1977 moesten de bedrijven “om”. Dat wil zeggen al hun adressenbestanden verrijken met de postcode. Een jaar later in 1978 moest het publiek om. Miljoenen postcodeboeken (elk van 1400 pagina’s) vonden hun weg naar het publiek. Men kon het gratis op het postkantoor ophalen. Voor nieuwe straten verscheen er periodiek een aanvulling. Zo leerde men elke postcode zelf opzoeken. Het succes was groot. Anno 2026 weten we dat bij een adres een postcode hoort. Een groot succes, maar iets ging er toen mis. Laten we het een opstartprobleem noemen.

Links de postcodekaart van Nederland. Helemaal rechtsboven in de provincie Groningen zien we de cijfers 99. Alle post met een postcode die begon met de cijfers 99 kwam aan in het Voorsorteercentrum Winsum. 9999 was de code voor Stitswerd.

Albert Rodenboog vertelt

We interviewden hem enige jaren geleden. Albert begon in de jaren zeventig de opleiding tot loketambtenaar. Hij maakte carrière bij Post en ging met pensioen als directielid van het bedrijf. Hij bleef altijd in Leens wonen. We vroegen waar hij na zijn opleiding in Groningen werkte. “Op heel wat plekken. Ook geruime tijd in Winsum. Dan was je als loketambtenaar soms kantoorhouder in bijvoorbeeld Uithuizen en stuurde je ook een 15 tal postbodes aan. Alle voorkomende werkzaamheden deed je op zijn klein hoofdkantoor op het platteland en je werd dus super allround.”

Hij herinnert zich de eerste nacht dat de postcode in gebruik werd genomen. “Ik herinner me vooral de eerste nacht. Ik had toen als kantoorambtenaar dienst en de voorsorteerders schrokken zich rot. De volgende dagen hebben we restcontainers met uitsluitend 9999 in Groningen op toen nog stationspostkantoor laten stuiten.” Stuiten wil betekent hier laten tegenhouden. “De eerste week kwamen er vrachtwagens vol met code 9999 binnen op het VC Winsum Groningen. 9950-9999. Stitswerd werd even het middelpunt der wereld. We kregen wel heel veel restbundels te verwerken!”’

Het Expeditieknooppunt Groningen aan de Achterweg was toen nog in opstart. Op 27 oktober 1978 vond de opening plaats. De hoofddirecteur van PTT Post, drs. A.W. van Ommeren hield een toespraak waarin hij verheugd meldde dat al een derde gedeelte van de losse post en de helft van de partijenpost van de postcode voorzien was. De buurt had zelf al de dag van te voren tijdens een open dag een kijkje kunnen nemen. GRUNO’s Postharmonie speelde.

Linksboven zien we het voormalige postkantoor van Winsum. Dit is een foto van een paar jaar geleden. Het gebouw was toen in gebruik als notariskantoor.

Linksonder een detail van de postcodekaart van Nederland. Het gele gebied is postcode 99. Winsum zelf is 9951. Stitswerd ligt rechtsboven Winsum. We zien code 9999.

Boven: De opbouw van het systeem wordt uitgelegd in het document 'Postcode als postaal codesysteem - Handleiding postmechanisatie. Uitgegeven door Post (datering na 2008).

Onder: uit het zelfde document een mooi overzicht van de stempelvlaggen die het gebruik van de postcode propageren.

PTT Post heet nu PostNL, tijdelijk was het ooit TNT Post. Dat zien we hier op het EKP Groningen. Geopend in 1978, nu afgebroken. Vele jaren had men hier veel werk aan het handmatig hersorteren van 9999-post.

Hoe was dit mogelijk?

We vroegen een aantal (oud-)medewerkers van PTT Post hoe het mogelijk was dat zo veel post naar Stitswerd verstuurd werd. We vertelden al dat alle post voor de codes 9950-9999 naar het Voorsorteercentrum Winsum. De 45 woningen in Stitswerd hadden postcode 9999. We vroegen ons af of alle post zonder postcode naar Stitswerd werd gestuurd.

Harry Essink geeft per mail antwoord. Harry was in 1992 overgestapt van het Dr. Neherlaboratorium naar PTT Post Sortering bij de start van het Briefpost 2000 project. Op het lab werd Automatisch Lees software voor handgeschreven postcodes ontwikkeld, en die software werd nog vóór Briefpost2000 al aan de Alima’s (Automatische Lees- en Indexeer Machines) toegevoegd. Binnen het Briefpost2000 project was ik verantwoordelijk voor het automatisch lezen van adressen, videocodering etc..

"Nee natuurlijk ging toen niet alle post zonder postcode naar Stitswerd in Groningen.

Post zonder postcode ging uit het geautomatiseerde sorteerproces naar het handsorteerproces en werd net als vroeger gesorteerd op basis van kennis van de sorteerder. Wat wél in grote mate aan de hand was, was dat veel geautomatiseerde verzenders, als ze de postcode niet hadden, domweg dan maar 9999 ZZ of 9999 XX afdrukten! En dat was vrij veel post van grote verzenders. Ik dacht dat die met kortingen ook gestimuleerd werden om postcodes aan te brengen, nou dat deden ze dus ook: goed of fout. Korting is korting.”

Blijkbaar had niemand eerder in het proces in de gaten dat dit fout ging?

“In de begintijd van de geautomatiseerde postverwerking werd alléén de postcode gelezen en nog niet ter controle ook de woonplaats, er werd dus ook nog niet zoals nu automatisch gecontroleerd en gecorrigeerd. En dus kwam al die post met 9999ZZ in het hoge noorden terecht.”

Kwam de post voor Stitswerd dus uit het hele land?

“Op landelijk niveau had je dus 9999 ZZ of iets met X., op plaatselijk niveau bijvoorbeeld voor Rotterdam speelde dat als geautomatiseerde verzenders wél de cijfers (3000) maar niet de letters van de postcode wisten ze daar dan 3000AA van maakten. De postbussenfronten van 1000 AA, 2000 AA etc. tot 9000 AA werden dan ook overspoeld met post die bestemd was voor normale huisadressen in die steden."

Herman Bakker geeft een toelichting – ook per mail:

“Al snel had men door dat het wel heel onpraktisch was om Winsum op te zadelen met deze overvloed. Containers met 9999 post werden tegengehouden op het stationspostkantoor (later Expeditieknooppunt) Groningen. Aldaar is toentertijd extra arbeidscapaciteit ingezet om deze post met kennis alsnog naar de juiste bestemming te coderen en te sorteren.”

Een paar foto's genomen in de Sorteercentra Brieven van PostNL.

PostNL heeft voor brieven vijf van deze enorme gebouwen in gebruik. Ze staan vol met machines die elk adres kunnen ontcijferen en dubbelchecken.

Hoe werd het probleem opgelost?

We vroegen ons af of deze situatie te voorzien was geweest. Herman antwoordt:

Ik weet het niet zeker maar ik denk dat de woonplaats Stitswerd vanaf het begin van de invoering van de postcode al bestond. (Noot: Dat was zo!)

Er is vanuit postcodebeheer altijd bewaakt dat de postcodes 9999 XX en 9999 ZZ nooit aan een nieuwe of actieve straat van Stitswerd werd gekoppeld.

Bij de verder gaande automatische postverwerking is er zelfs in de techniek voor gekozen om de postcodes 9999 XX en 9999 ZZ in de sorteersystemen te activeren en deze als onjuist /onvolledig te laten sorteren. Zodat daarna via handcoderen van deze foute post alsnog de juiste postcode en sortering kan volgen. Dit met het doel om EKP Groningen en later ook Sorteercentrum Zwolle te ontlasten van veel fout gecodeerde post

Gaande weg de tijd is dit automatisch toekennen van een postcode 9999 XX of 9999 ZZ bij het niet weten van de juiste postcode door bedrijven ook verbeterd en door hun systemen uitgesloten dat deze postcodes onterecht op brieven geprint konden worden. De business unit Mediaservice heeft hier commercieel (in hun contact met de klanten) en functioneel hun bijdrage aan geleverd.

Johan Kapteijn beantwoord de vraag of dit misverstand nu ook nog kan voorkomen.

Ik kan in ieder geval zien dat 9999 ZZ en 9999 XX bestaan én dat daar geen adressen onder zitten.

Overigens is de adresherkenning dermate veranderd en verbeterd, dat ik sowieso zou verwachten dat onzin adressen al bij adresvalidatie aan voorkant bij klant en zeker op de sorteermachines geweigerd worden.

Boven: Nieuwsblad van het Noorden, 20 oktober 1988

Rechts: Volkskrant, 18 november 1992

Niet alles opgelost in 1978

Natuurlijk werd in 1977/1978 het probleem voor Winsum opgelost door de container met post in Groningen te verwerken. Maar betekende dat dat het probleem echt uit de wereld was? Geenszins! We zochten in het fameuze krantenarchief Delpher en vonden een aantal publicaties. Zo berichtte het Nieuwsblad van het Noorden van 20 oktober 1988 “Stitswerd krijgt meeste post van Nederland”. Keurig wordt uitgelegd hoe dit komt door voorlichter Paul de Roos. Ook op 19 december 1990 wordt in een achtergrondartikel Stitswerd nog even genoemd. In de Volkskrant van 18 november 1991 wordt, met de kop “Otto kiest te vaak 9999”, in de Rubriek “Dag in, dag Uit” het hele verhaal nog eens uit de doeken gedaan. Het zou nog even duren voor de automatische apparatuur een dubbele check deed, op plaatnaam/straat en postcode. Met de invoering van de nieuwe complete adreslezers, die postcodes corrigeerden aan de hand de gelezen van woonplaats, straatnaam en huisnummer, verdween het probleem in de jaren negentig.

Plaatsnaambord Stitswerd, toen nog gemeente Eemsmond. Nu gemeente Het Hogeland

Google Maps laat rond de Knolweg heel veel weiland zien

Een aardig achtergrondartikel in het Nieuwsblad van het Noorden van 19 december 1990

Het blijft intrigerend

Probleem opgelost, maar zoals zo vaker blijft er iets hangen, iets intrigeren. We vonden een website waarop iemand op zoek ging naar Stitswerd. Bestaat dat echt? Ene ‘Guidje’ gaat op weg. Zie: https://www.guidje.nl/postcode.html. Het verslag is te vermakelijk om er niet uit te citeren. We korten het wel een beetje in.

“Zou 9999 ZZ bestaan? De hoogst mogelijke postcode? Ja hoor, het bestaat. De Knolweg (goede naam), reeks 1002 (idioot hoog) te Stitswerd, gemeente Eemsmond. En inderdaad, in de provincie Groningen. Maar ja, dat hoge reeksnummer baarde me ook wat zorgen. Want zou die postcode wel écht bestaan? Ik bedoel, écht, met huizen die deze postcode hebben? En bestaat de Knolweg überhaupt wel? De meningen zijn verdeeld. Aan de ene kant had je dus deze uitkomst bij postcode.nl, maar de wikipedia pagina over Stitswerd (ja, die bestaat) heeft het over een 'fictieve' postcode (wat dat ook moge zijn). Bovendien, een reeksnummer van 1002 is belachelijk hoog, zeker voor een gehucht met zeventig inwoners. Er is er maar één manier om daar achter te komen en dat is er langs gaan. Dat is sowieso een leuk fietstochtje, want het Groningse platteland is erg mooi én erg pittoresk (om dat truttige woord er ook maar meteen bij te pakken).” Guidje stapte uit bij het station Warffum.
“Voordeel: bij het station van Warffum stond een plattegrond van de regio en daar stond zowaar de Knolweg op aangegeven. Een smal weggetje dat tussen de weilanden door schijnt te lopen en ik zou er makkelijk moeten kunnen komen. Hij bestaat dus.

Ik begon mijn fietstocht, eerst op de weg richting Oostervalge, daarna de spoorwegovergang over langs een afvalverwerkingsbedrijf. Ah, een wegwijzer.

Vanuit dit bordje is het rechtsaf en nog 1 kilometer naar Stitswerd. Het is een weggetje waar geen huizen aan liggen. Nog niet. Het is enkel weiland en de enige 'gelukkigen' die gebruik mogen maken van het 'privilege' van het bezitten van de postcode 9999 ZZ, lijken een stel schapen, koeien en paarden te zijn. Hmm, zouden ze het zich realiseren? Ik vermoed van niet. Een koe kijkt verstoord op als ik een foto van 'm maak. Sterallures. Dus zouden ze toch op de hoogte zijn van hun unieke positie? Stitswerd zelf is een gehucht dat heel erg weinig voorstelt. Wel heel rustig. En pittoresk. Als het dorpje vijf straten telt, is het veel. Verder is er hét kerkje dat, als je vanuit een andere richting komt, heel mooi op de wierde schijnt te liggen. En er zijn zowaar een dorpshuis en een klein haventje, gelegen aan de - jaja - Havenweg. De Knolweg houdt op in Stitswerd, maar er liggen wél boerderijen aan. Zouden die dan de postcode 9999 ZZ hebben?

Goh, je kan er bijna een ansichtkaart van maken. Akkemaweg is de straat met de hoogste postcode die wél in gebruik is, namelijk 9999 XL. Bovendien loopt die Knolweg helemaal door tot in het gehucht Rottum en daar hebben de paar huizen die aan de Knolweg liggen de postcode 9998 XE. Maar dat roept wederom de vraag op: die paar boerderijen die aan de Knolweg in Stitswerd liggen, die moeten toch ook een postcode hebben? Als die niet de postcode 9999 ZZ hebben, wat hebben zij dan wel als postcode? Een nieuwe zoekactie op postcode.nl levert uiteindelijk het antwoord op dat de postcode 9999 ZZ inderdaad 'fictief' is en de enigen die aan de Knolweg wonen die de postcode 9999 ZZ bezitten, een kudde schapen en een stel koeien zijn.

Stuur ze es een kaartje:

De diertjes
Knolweg ?
9999 ZZ Stitswerd

Kunnen ze vast wel waarderen. En anders de PTT wel.”