De Waddeneilanden

Wie kent het rijtje niet? Texel, Vlieland, Terschelling, Ameland, Schiermonnikoog en Rottum. De Waddeneilanden.

Texel ligt in de provincie Noord-Holland, de rest in Friesland, met uitzondering van Rottum, een onderdeel van de gemeente Hogeland in de provincie Groningen. Eigenlijk beschouwen de Groningers Schiermonnikoog ook een beetje als hun eiland. ’t Eiland zoals ze het noemen of in hun dialect ’t Ailand en als je dat dan snel uitspreekt als één woord met de Groningse natte T aan het begin dan lijkt het alsof je het hebt over het land waar Bangkok de hoofdstad van is. In deze aflevering gaan we eilandhoppen.

Wadden in Atlas van Nederland, Thieme 1959

Om de vraag te beantwoorden waarom er vier eilanden onder Friesland vallen gaan we terug naar de Reformatie. Er was veel Fries bezit en toen de vele kloosters hun deuren sloten eigenden de Staten van Friesland zich de bezittingen toe. We spreken over 1580. En dat is vandaag de dag nog steeds zo.

Nederland tijdens de Bataafse Republiek in Hettema's Grote Historische Schoolatlas Tjeenk Willink 1968

Hoewel, wel met een onderbreking van bijna 150 jaar. In de Franse tijd namelijk (1795-1813) werd de bestuurlijke indeling van Nederland gewijzigd. Napoleon had het niet zo op gewesten, zoals Friesland, en naar Frans voorbeeld werd Nederland ingedeeld in departementen. Texel, Vlieland en Terschelling kwamen bij Holland (Département du Zuyderzée ). Naast de Franse eigenwijsheid lag de oorzaak in de economische belangen van de scheepvaart. De eilanden, met name Texel en Vlieland waren van grote betekenis voor de schepen uit het Zuiderzeegebied die voeren op het Kanaal of op de Oostzee. Op de redes van Texel en Vlieland gingen schepen voor anker om op de goede wind te wachten, die hun de juiste kant op blies. Om dat logistieke proces goed te managen was een goede communicatie nodig tussen de Amsterdamse bazen en de kapiteins op de schepen. En dat moest allemaal per brief, betrouwbaar en zo snel mogelijk.

Zo ontstond wat later de Vliepost is gaan heten. Mooi beschreven in een artikel in de Waddenacademie “Twee redes en de Vliepost“ van de hand van Gerbrand Graaff. (20 juni 2013). In 1778 werd de geregelde verbinding Amsterdam - Oudeschild (Texel) doorgetrokken naar Vlieland. In 1805 werd Terschelling er aan toegevoegd. Dat betekende een reis over land vanaf Amsterdam, Purmerend, Schagen naar Den Helder en vervolgens een speciale postboot naar Oudeschild. De post voor Vlieland gingen verder over land met postiljons. Met bootjes werd de overtocht naar Vlieland en vervolgens Terschelling gemaakt. Op Vlieland doet het Posthuys nog aan die tijd denken.

Een postvlet, foto ca. 1927 Bron: Zuiderzeecollectie

Dat uiteindelijk Vlieland en Terschelling weer bij Friesland kwamen hebben de Friezen te danken aan de bezetter. In de loop der tijd was het eerder beschreven scheepvaartbelang niet meer aanwezig, andere belangen domineerden, er waren reguliere verbindingen gekomen vanuit Harlingen naar beide eilanden. Een logische beslissing.

De Vliepost was een postverbinding vooral voor een speciale doelgroep, de particuliere post stelde niks voor. De organisatie van de nationale postorganisatie kreeg vorm, maar droeg in de eerste helft van de 20^e eeuw nog wel de sporen van het hiervoor vertelde. De postkantoren op Texel, Vlieland en Terschelling vielen nog onder het postkantoor Amsterdam. Snel daarna werd dat Den Helder respectievelijk Harlingen.

Posthuys Vlieland, toen en nu Bron: Posthuys.nl

Boven: Het nu afgebroken postkantoor op Texel, Den Burgh.

Rechts: Twee maal het nieuwe postkantoor. Op dezelfde plek gebouwd aan de Parkstraat. We zien het rechtsboven op Streetview. Op 30 november 2009 is het een reisbureau.

Rechts een oude opname die we vonden op Facebook. Een prachtig gezicht op de Parkstraat in Den Burgh. Het gebouw links is het postkantoor. We herkennen de ramen.

Na de invoering van de Postwet 1850

We werpen de blik op de afzonderlijke eilanden op zoek naar vastgoed, liefst cultureel erfgoed en nog liever met een monumentale status.

Texel

Het belangrijkste postkantoor op Texel, waar de post nog met diligences werd gebracht bestaat niet meer. Door bombardementen aan het einde van de Tweede Wereldoorlog is het pand verloren gegaan. Op dezelfde plek werd het pand gebouwd hoek Parkstraat/Kantoorstraat in Den Burgh, dat er nog steeds staat maar al sinds 1994 geen postkantoor meer is.

Het pand staat leeg, al jaren, omdat de huidige eigenaar zijn ideeën niet kan verwezenlijken. In de tussentijd is het een reisbureau geweest.

Den Burgh had de status van een hoofdpostkantoor, tot 1950 toen het een hulppostkantoor werd onder Den Helder. Als hoofdpostkantoor had het een ressort met vestigingen in De Koog, Oude Schild, De Cocksdorp, Den Hoorn, Oosterend en de Waal.

In de periode van de Vliepost lag het logistiek centrum van het eiland in Oudeschild, vanwege de ligging voor de schepen.

Vlieland

In de Amsterdamse periode was het een zogenaamd distributiekantoor. Na 1850 werd het aanvankelijk een hulppostkantoor onder Texel. Citaat uit Bedrijfspanden van post, telegrafie en telefonie in Nederland, Henk van der Schoor, blz 540 en 541 en afb 39 blz 877: “Het eerste rijkstelegraafkantoor op Vlieland werd geopend op 22 oktober 1866: het was ondergebracht in de Waterstaatskeet bij de haven” Dit gebouw heeft 8 jaar dienst gedaan en daarna is Telegraaf ingetrokken bij het postkantoor dat werd geopend in 1878.

Boven: Het Rijkstelegraafkantoor uit 1866

Boven en rechts: Vlieland, Dorpsstraat 1 Toen en nu. Nu is het voormalige postkantoor een hotel. De bron van de foto boven is: Wikipedia Comons. De foto van hotel "Loods" is afkomstig van Travelut.com

Het voormalige gemeentehuis dat postkantoor werd

Het post- en telegraafkantoor van 1878 had als locatie Dorpsstraat 1, een pand uit het oeuvre van Peters. Dat pand bestaat nog steeds, postkantoor is het niet lang geweest. Blijkbaar te duur voor een hulppostkantoor, wat het in 1922 weer geworden was. In 1924 was er plek in het woonhuis van de kantoorhouder op nr. 27 van dezelfde Dorpsstraat. Tot 1958, toen de ambtswoning van het hoofd van de lagere school de oplossing leek, Dorpsstraat 131. De opeenvolgende postdirecteuren van het vaste land (Harlingen, later Franeker) hebben wat afgetobd met het huisvestingsprobleem. Veel te klein in het vakantieseizoen, niet representatief. Pas in 1989 kwam er een deal tot stand tussen de directeur van het RVE Franeker (Jan Schijf) en de gemeente. Het voormalige gemeentehuis aan de Dorpsstraat 47 werd gehuurd. Hier was meer ruimte voor het kantoor en een woning voor de kantoorhouder.

Boven: Barentszkade 1 Terschelling

Rechts: West Terschelling, Burgemeester Reedekerstraat 19 "Drie Pinten"

Bron: Streetview 10 juli 2025

Terschelling

Na de Amsterdamse periode heeft Peters ook daar een pand mogen ontwerpen. Weliswaar gebouwd als Telegraafkantoor, in 1879 aan de Barentszkade 1, waardoor het in 1882 de status hoofdpostkantoor kreeg. Later verhuisde de dienstverlening naar de Burgmeester Reedekerstraat 19, een gebouw dat in de volksmond de naam “Drie pinten” kreeg.

West-Terschelling

1811 distributiekantoor onder Amsterdam
1850 hulppkt onder Texel
1879 Telegraaf kantoor + vereniging P&T
1882 zelfstandig postkantoor
1933 hulppkt onder Harlingen
1942 overgang naar de prov Friesland
1954 naam wordt West-Terschelling voor het hulppkt onder Harlingen

Links de Postgeschiedenis van Terschelling samengevat

Bron: Van benenwagen tot koegelwieck, kroniek over Terschellinger postbodes. Auteurs: Oene van Dijk en Hans van Hoek, eigen druk 1983. Blz 18.

Ook heel interessant, lees: https://behouden-huys.nl/verhalen/van-postzegel-tot-glasvezel-deel-2-postgaarders-en-postlopers

Ameland en Schiermonnikoog

Op beide eilanden zijn hulppostkantoren gevestigd geweest onder het hoofdpostkantoor Dokkum.

Links het oude postkantoor in Nes op Ameland, onder een actuele foto van het zelfde kantoor

Op Ameland was vanaf 1850 een hulppostkantoor onder Dokkum. Vanaf 1919 onder Holwerd en vanaf 1936 onder Dokkum.

Links: Rond 1990 was er een postkantoor aan de Kerkstraat 3 te Nes gevestigd

Links: Op de foto zien we het postkantoor aan de Middenstreek op Schiermonnikoog rond 1910.

Bron: Tresoar via Wikipedia Commons archiefnr 2086