Terug naar Warffum

Op deze website schreven we uitvoerig over onze speurtocht naar voormalige postkantoren in de gemeente Het Hogeland in het noorden van de provincie Groningen. Zie: https://een-postgeschiedenis.jouwweb.nl/op-pad-door-nederland/groningen/post-in-het-westerkwartier-en-het-hogeland. We vroegen de lezer om nadere informatie over het pand Hoofdstraat 26 in Warffum. De bewoner van dit pand, Hans Brouwers, vond onze verzoek en gaf een antwoord, waar we heel erg dankbaar voor zijn!

Hoofdstraat Warffum. Ansichtkaart uit periode 1900-1905

Ontwerp voor een Post- en Telegraafkantoor 1872 Bron: Gemeentearchief het Hogeland

Het huis aan de Hoofdstraat 26

Hij schrijft het volgende:

‘Wij zijn de huidige bewoners van het pand en hebben wat historisch onderzoek gedaan. Het eerste pand op deze locatie is rond 1870 ontworpen door Adam Klazes Bijlsma  als post- en telegraafkantoor. Adam Klazes Bijlsma (Heerenveen, 8 september 1843 – Warffum, 16 juni 1915) was van 1886 tot zijn overlijden burgemeester van de gemeente Warffum. Voordat hij werd aangesteld als burgemeester was Bijlsma werkzaam als timmerman en architect in Warffum.

Het tweede (waarschijnlijk) pand op dezelfde locatie (ook ontworpen door Bijlsma), werd gebouwd door een lokale aannemer (Nieland, Warffum) en dateert uit 1887.

Leuk detail is dat het tweede pand wordt genoemd rond 1887 in de roman "Eiland in de Verte" van Jan Gerard Toonder.  Het is niet met zekerheid te zeggen of het eerste pand destijds is voorzien van een bovenverdieping (directeurswoning) of dat er in 1887 een volledig nieuw pand is gebouwd, het gemeentearchief en de bouwtekeningen geven hierover geen 100% uitsluitsel. Meest voor de hand liggend is nieuwbouw in 1887. In de voorgevel bevindt zich nog steeds de originele wandbrievenbus uit 1912 van C.H. Peters.”

In het kort ziet de tijdlijn voor het pand er als volgt uit:

1870 - 1887 Bouw eerste pand, post en telegraafkantoor, officieel geopend in 1871. Er is een bouwtekening "Ontwerp van een post en telegraaf kantoor te Warffum" uit 1870 van het exterieur aanwezig.  Evenals een "Schetstekening van een te bouwen Bovenverdieping op het Post en Telegraaf kantoor te Warffum" uit 1872

1887 - 1915 Tweede pand,  "hulppost en telegraafkantoor te Warffum”, ook hiervan is een bouwtekening aanwezig, die komt exact overeen met het huidige pand.

1915 - 1928 Gemeentehuis

1928 - 1956 Weer postkantoor

1956 - 1962 Telefooncentrale (telefoon district Warffum werd als laatste in Nederland in 1962 geautomatiseerd)

1962 – 2007 Café/cafetaria (onder diverse namen en eigenaren)

2007 – heden Woonhuis

Bron jaartallen vanaf 1962 boek  "Warffum, zo 't is, zo 't was", 2008, de Boer, Klok, Oostra, van Welzen en Witteveen, pag 90 en 91 

'Eiland in de verte' door Jan Gerhard Toonder (de broer van Martin) is uitgegeven in 1959. Het is gesitueerd in het 'vochtige Groningse kustland. Zie: https://www.boekmeter.nl/book/106227

Onder de schetstekening van een te bouwen bovenverdieping op het Post- en Telegraafkantoor te Warffum 1872. Bron: Gemeentearchief Het Hogeland

De postale verbinding tussen Warffum en de rest van de wereld liep via Onderdendam. Peters was daar de architect van een indrukwekkend postkantoor. Dat is nu afgebroken. In 1843 stond dit pand er nog niet.

De gemeente in de herberg

Het is misschien interessant om iets te vertellen over hoe een kleine gemeente als Warffum worstelde met de zorg voor een fatsoenlijk gemeentehuis en een acceptabel post- en telegraafkantoor. Het verhaal van Warffum is exemplarisch voor meerdere gemeentes. We vinden het verhaal op: https://www.henrifloor.nl/flal/warffum_12mrt05.htm We korten dit prachtige verhaal iets in. We kunnen het niet beter vertellen!

‘Na de vorming van gemeenten in de Franse tijd, moest er natuurlijk ook ruimte gevonden worden om schout en schepenen, later burgemeester en wethouders, onder te brengen. Ook moeste er ruimte gevonden worden voor een archief en -in den beginne weinig, later meer- ambtenaren onder te brengen. Natuurlijk moest er ruimte zijn voor de vergaderingen en huwelijksvoltrekkingen.

Op het platteland werd de secretarie dan vaak ondergebracht in de herberg waar tot de revolutie het rechthuis was gevestigd. Voor de publieke bijeenkomsten zal de gemeente Warffum een ruimte hebben gehuurd in de herberg die stond aan de oostzijde van de Hoofdstraat, naast en ten zuiden van de kosterij en de school. Omstreeks 1830 was Heine Tjaards Rijkels eigenaar van deze herberg. In 1841 liet Jacob Eltjes Werkman op deze plaats een nieuw logement met bovenzaal bouwen. Hierin kreeg de gemeente Warffum de beschikking over een ruimte om te gebruiken als secretarie en raadszaal. Voor de kastelein was dat een goede zaak. Zijn bedrijf steeg er door in aanzien, met als gevolg vermeerdering van klandizie en inkomsten.

Dit logement, waaraan boven de ingang een uithangbord hing met het opschrift LOGEMENT HET HUIS DER GEMEENTE, later hotel GEMEENTEHUIS genoemd, was dan ook tot de verwoestende brand op 3 januari 1935, het voornaamste in de gemeente.

Op genoemde site vinden we ook hoe postaal Warffum verbonden was met de rest van de wereld:  ‘Tjeert Tjeerts Lantinga werd in 1843 benoemd tot bode der gemeente op een jaargeld f. 40. Hij diende "iederen morgen te acht uren van het gemeentehuis van Warffum naar het postkantoor te Onderdendam zich te begeven en alle brieven voor deze Gemeente mede te nemen en eindelijk voormiddags te elf uren weder in het Gemeentehuis te Warffum tegenwoordig te zijn". Verder werd bepaald, dat "de bode voor het op het kantoor te Onderdendam bezorgen van iederen particulieren brief zal mogen vorderen 10 cents, om daarvan 2,5 centen ten kantore te storten, en 7,5 cents voor zich te behouden; dat hij iederen particulieren brief, welke hij van het kantoor op het Gemeentehuis bezorgt zal genieten vijf centen; dat hij daarenboven door denzelven aan de belanghebbenden in de kom der Gemeente te bezorgen zal kunnen vorderen 2,5 centen en aan die buiten de kom der gemeente 5 centen".

Hoofdstraat 26 Warffum, als gezien op Streetview in 2024

Een nieuw gemeentelokaal

Bij de invoering van de drankwet in 1881 werd het de overheid verboden om haar domicilie te hebben in een lokaliteit waar sterke drank te koop werd aangeboden. Binnen vijf jaren moest aan deze toestand een einde komen.

In Warffum maakte men daar niet al te veel haast mee. Eerst eind 1886 bracht het college van burgemeester en wethouders een plan voor een nieuw gemeentelokaal met wachtkamer ter tafel. Dit plan moest dan gerealiseerd worden aan de westzijde van de Hoofdstraat, tegenover het logement Het Huis der Gemeente.
De logementhoudsters, de dames E.M. en J. Werkman waren genegen het plan uit te voeren wanneer hen een jaarlijkse huur van f. 150,-- werd verzekerd. De gemeenteraad was voor het plan, er werd gebouwd, een nieuw ameublement aangeschaft en op 24 augustus 1887 vond de eerste raadsvergadering in het nieuwe gebouw plaats.

De huur werd aangegaan voor twintig jaren. De verhuursters verbonden zich het gebouwde gedurende die tijd te onderhouden, te zorgen voor verwarming, verlichting en het schoonhouden van de lokalen en meubels en voorzover dat nodig zou zijn voor bediening. In 1907 verhuurde M. Hamstra, sinds 1905 kastelein, het gemeentelokaal weer voor zes jaren. De huur werd toen gebracht op f. 175,-- per jaar.’

Hoofdstraat 22 zoals we het kunnen zien op Streetview

Oosterstraat 12, boven een oude ansichtkaart uit 1914, onder een actueel beeld van Streetview (april 2024). Het gebouw is een rijksmonument.

Van postkantoor naar Gemeentehuis naar postkantoor

In Delpher vonden we een kop in de Dragster Courant van 16 juni 1870. een kop die aankondigde dat de Gemeente Warffum een telegraaf- annex postkantoor gaat bouwen. Het kwam te staan aan de Hoofdstraat 26.

Dat er in Warffum een telegraafkantoor kwam, een HBS en vele andere voorzieningen, hing volgens een wat cynisch bericht in de Landbouw-courant van 1 maart 1872 samen met het feit dat er in de Tweede Kamer maar liefst twee leden uit Warffum zaten. Zie: https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?query=warffum+PROX+telegraaf&coll=ddd&sortfield=date&identifier=MMUBWA01:000529005:mpeg21:a00001&resultsidentifier=MMUBWA01:000529005:mpeg21:a00001&rowid=6

Maar Hoofdstraat 26 werd vervangen na ruim 40 jaren: 
‘In 1913 werd aan de Oosterstraat door timmerman Jan Bos uit Warffum voor f 12.633,-- een nieuw post- en telegraafkantoor gebouwd. Het oude kantoor aan de Hoofdstraat 26 (eigendom van de gemeente) kwam leeg te staan en de gemeenteraad besloot dit pand te vertimmeren tot gemeentehuis. De aanbesteding vond plaats op 17 oktober 1914. De laagste inschrijvers waren Geert Struivinga voor het timmerwerk en Jacob van der Hoek voor het verfwerk, beiden uit Warffum voor respectievelijk f. 1.734,-- en f. 365,--.
Op 6 april 1915 kwam de gemeenteraad voor het eerst in dit vernieuwde gebouw bijeen.

Het oude gemeentelokaal aan de Hoofdstraat 22, met gang en wachtkamer, werd eerst enige jaren gebruikt als woonhuis, daarna was er vele jaren een slagerij in gevestigd, weer later enige jaren als kapsalon. Het is ook nog gebruikt als pizzeria. In 2002 is het pand door de huidige bewoners weer in oude staat hersteld.
Omstreeks 1928 keerde het post- en telegraafkantoor terug naar zijn oude stek Hoofdstraat 26; de gemeente nam haar intrek in het postkantoor Oosterstraat 12. Onder architectuur van E. van Linge te Groningen werd een verbouwingsplan

gemaakt en bij de gehouden aanbesteding bleek Y. Bousema uit Ezinge de laagste inschrijver. Voor f. 15.050,-- werd hem het werk gegund.
In de nazomer van 1929 werd het gemeentehuis in gebruik genomen. De aannemer kreeg f. 200,-- boete wegens te late oplevering.

Het indertijd bekende geïllustreerd familieweekblad ‘Het Noorden in Woord en Beeld’ plaatste in het nummer van 8 nov. 1929 een foto van het nieuwe gemeentehuis met het volgende onderschrift:

"Een keurig ingericht, modern gemeentehuis is te Warffum in gebruik genomen, een villa mogen we gerust zeggen, die helemaal geen dor administratieven indruk maakt, maar die we best kunnen denken in een omgeving van landhuizen naar den laatsten smaak.En Warffum heeft gelijk: het steekt hier toch niet op 'n dubbeltje?" 

Het gemeentelijk apparaat was nu zeer ruim gehuisvest. Het aantal ambtenaren is in de laatste dertig jaren echter dermate toegenomen dat de technische dienst gemeentewerken (in combinatie met de gemeenten Baflo en Usquert) in 1977 zijn intrek heeft genomen in een vrijgekomen gedeelte van het P.T.T.-complex aan de A.G. Bellstraat 3.

Het gemeentehuis heeft, afgezien van enige interne verbouwingen, nog hetzelfde aanzien als in 1929.’

Inmiddels is het na de gemeentelijke herindelingen geen gemeentehuis meer. Er is nu een gezondheidscentrum gehuisvest.

Telefoon

Warffum kent nog om andere redenen een bijzondere plaats in de PTT-historie. Hier eindigde het proces van automatisering van de Nederlandse telefoon. Eindelijk kon afscheid genomen worden van de laatste telefonistes. We citeren uit 'De Verhalen van Groningen'.

“ De PTT was apetrots dat nu het hele land van een geautomatiseerd telefoonnet was voorzien en op 22 mei 1962 ging de opening van de laatste automatische centrale dan ook gepaard met groot ceremonieel. Warffum stond in het middelpunt van het wereldnieuws. Ons land was, na Zwitserland, het tweede land ter wereld dat een volledig geautomatiseerd telefoonnetwerk had gerealiseerd. Als sluitstuk was de aansluiting van Warffum de kroon op het 37-jarige werk van de PTT, wat gevierd werd met de openingshandeling door minister Korthals. In bijzijn van vele andere hoogwaardigheidsbekleders, een speciale film van Louis van Gasteren (die onlangs weer opdook in Warffum) en de uitgave van een speciale postzegel. Warffum zelf liet ook zien wat het waard was: de bloeiende handelsvereniging organiseerde een hele week vol festiviteiten.”

Linksboven zien we de bijzondere postzegels die in 1962 uitgegeven werden.

Links een ansichtkaart van de telefooncentrale. Het verhaal hier over vind u hier:https://www.deverhalenvangroningen.nl/alle-verhalen/de-laatste-telefooncentrale-van-warffum 

De door rijkbouwmeester Peters ontworpen brievenbus die we nog kunnen bewonderen.

Slot

We vroegen Hans Brouwer of hij veel had moeten doen om het pand Hoofdstraat 26 op te knappen. Het antwoord was duidelijk: “Nee, de vorige bewoners hebben een grondige verbouwing uitgevoerd.” Ook waren we benieuwd of er binnen nog elementen zijn die aan de oorspronkelijke bestemming doen herinneren. “Nee, alleen de ingemetselde brievenbus herinnert nog aan de oorspronkelijke bestemming van postkantoor. Los daarvan zijn wel diverse stijlelementen (plafondbalken, tochtdeuren etc) bewaard gebleven.”

Het moet toch heel bijzonder zijn op zo’n mooie plek in dit schitterende historische pand dat onderdeel is van een beschermd dorpsgezicht te wonen! Hans attendeerde ons op een mooi aanvullend verhaal over de PTT in Warffum gedateerd begin vorige eeuw, via website Tonnis Musschenga: 2001-12 Enige aantekeningen over de PTT in Warffum Posterijen door 22 mei 1962. J.S. Pater en J. Toonstra in  https://tonnis.hogelaand.nl/wp-content/uploads/2001-van-Ditjes-en-datjes-p.-01-28.pdf

(links foto van Hoofdstraat 26 van de hand van bewoner Hans Brouwers)

Maak jouw eigen website met JouwWeb