De opleiding voor hoger personeel – Voorlinden en verder
Met op enig moment meer dan 100.000 medewerkers was het Staatbedrijf der PTT naar alle maatstaven gemeten een groot bedrijf te noemen. Het grootste deel van de medewerkers was werkzaam in de uitvoerende dienst, als postbode, sorteerder, telefoonmonteur. Maar een bedrijf heeft ook een middenkader nodig en een leidinggevend kader. De laatste categorie heette bij de PTT het ‘hoger personeel’. Hoger personeel bemande de Centrale Directie, de districtsdirecties en staven. Ook de postdirecteuren werden gerekruteerd uit de poule van hoger personeel. De PTT voelde na de oorlog de noodzaak het eigen hoger personeel op te leiden en te vormen. Hoe ging dat in zijn werk?
Toeval
Over het opleidingsinstituut Voorlinden hadden we al eens kort geschreven. Onze gewaardeerde oud-collega Johan Vroonhof heeft deze opleiding gevolgd. We bespraken eerder de eindexamenscriptie van zijn jaargroep. Zie: https://een-postgeschiedenis.jouwweb.nl/de-ekpn-de-sorteercentra-en-de-nieuwe-weg-van-de-brief/de-expeditie-knooppunten/1970-de-wind-van-verandering-hangt-in-de-lucht.
De afgelopen maand bracht het toeval twee zaken naar ons. Oud-Voorlindenaar Tames Kokke vond deze website en stuurde wat foto’s en achtergrondinformatie. Jaargenoot bij PTT Post Anton van den Reek (lichting 1982) ging met pensioen, startte met het opruimen van zijn zolder en vond een interessant rapport over opleidingen voor nieuwe medewerkers in hoger gekwalificeerde functies bij de Hoofddirectie Post1). Stof genoeg voor een verhaal!
Boven: Tweemaal Voorlinden. De eerste foto uit 1950 komt van de site "Voorlinden". Op het landgoed ligt nu een museum. De onderste foto komt van de site 'Geschiedenis van Zuid-Holland'
Leerlingen voor Voorlinden moesten geworven worden. De bovenste foto werd door oud-Voorlindenaar Tames Kokke aangeleverd. De onderste foto komt uit het boek "Wij van de HBS" door Roelof Bouwman en Henk Steenhuis (Meulenhoff 2017)
De start van het opleidingsinstituut
We citeren uit het teruggevonden rapport:
“We gaan terug tot kort na 1945, toen een voor Hoger Personeel (kortweg genoemd HP) van PTT ontwikkelde bedrijfsopleiding — aanvankelijk georganiseerd een pand aan de Lange Voorhout te Den Haag — van lieverlee uitgroeide tot de zogenaamde “Voorlinden-Opleiding”. De start was op 11 maart 1950)
Het Wassenaar gelegen landhuis “Voorlinden” werd ingericht als opleidingscentrum van PTT, waar in hoofdzaak twee opleidingen werden gegeven, nl. één voor medewerkers, bestemd voor de Hogere Technische Functies (functies de rang van ingenieur of technisch ambtenaar en hoger) en één voor medewerkers, bestemd voor de Hogere Exploitatieve functies in het bedrijf (functies in de rang van adjunct-referendaris, referendaris 2e klasse en hoger ) , resp. HPTD- en de HPED-opleidingen genoemd.
In het kader van deze brochure zullen we ons beperken tot de laatstgenoemde opleidingen, nl. die voor HOGER PERSONEEL IN DE EXPLOITATIEVE (én de administratieve) DIENST.
De eerste groepen cursisten die aan deze opleiding deelnamen bestonden voornamelijk uit reeds bij PTT dienst zijnde medewerkers, die het. bezit waren van een HBS (5 jaar) of Gymnasium-diploma en die -naar verwachting- geschikt zouden zijn om hogere PTT-functies te vervullen.
(Noot: de oom van Guus volgde deze opleiding. Zie: https://een-postgeschiedenis.jouwweb.nl/interviews/meppel-een-duik-in-de-familiegeschiedenis
Toen de loop der jaren deze recruteringsbron vrijwel was opgedroogd, werden jonge medewerkers aangetrokken, die eveneens in het bezit waren van het diploma 5-jaar HBS of Gymnasium en met goed gevolg een uitgebreide selectie hadden ondergaan.
Het aantal jaarlijks te werven en op te leiden medewerkers werd vastgesteld aan de van het aantal naar schatting over 4 à 5-jaar benodigde nieuwe medewerkers in taken voor het hoger personeel.
De “Voorlinden-opleiding” voor het HPED duurde zo’ n kleine 4 jaar, waarna de medewerker zich nog geruime tijd moest oriënteren in enige dienstonderdelen voor hij in staat werd geacht een “echte” functie uit te oefenen. Het spreekt —gezien deze langdurige opleidingsperiode— voor zich dat bij de indiensttreding geen enkele toezegging kon worden gedaan omtrent de na de opleiding te vervullen functie en de daarmee samenhangende standplaatsen. Mededelingen hierover konden eerst in het laatste stadium van de “Voorlinden”-fase worden gedaan.
Na beëindiging van de "VoorIinden”-periode werd de medewerker geplaatst in een van de -bij voorkeur exploitatieve-dienstonderdelen, zoals de postdistricten, telefoondistricten, telegraafkantoren en radiodiensten (uiteraard in de niet-technische functies).
Doel van deze opleidingsfase was de jonge medewerker staat te stellen in korte algemene —voornamelijk praktische- ervaring op te doen in enige dienstonderdelen. In deze periode werd men in beginsel slechts bij uitzondering op een afdeling van de Centrale Directie geplaatst.
Na deze “ algemene ervaringsperiode “ volgde dan de definitieve plaatsing in CD-afdelingen of andere dienstonderdelen, waar men zich verder kon specialiseren.
Naast deze “Voorlinden-instroom” werden voor de Hoofddirectie Post slechts in zeer beperkte mate medewerkers geworven voor "specialistische” CD-functies (academici ; mensen met ervaring op een meer specialistisch getint terrein).”
We hebben op deze website een beperkt aantal interviews met ex-Voorlindenaren kunnen plaatsen. Zie:
https://een-postgeschiedenis.jouwweb.nl/interviews/chris-spanjaard-de-laatste-voorlindenaar
https://een-postgeschiedenis.jouwweb.nl/interviews/vroonhof-postgeschiedenis-1916-2003
Als Voorlinden in 1950 startte, moeten dit wat afbeeldingen zijn uit de jubileumbundel bij het toenjarig bestaan in 1960 (Bron: Tames Kokke)
Een foto van een reünie. Jaar onbekend.
De tijden veranderen
Begin jaren zeventig veranderden de tijden. In de onderwijswereld volgden steeds meer afgestudeerden in het middelbaar onderwijs een Hbo-opleiding. Men koos er minder voor zich te binden aan een opleidingsinstituut van één werkgever. De leiding van de PTT zag kansen in dit kader, met name een perspectief in de afgestudeerden van het Hoger Economisch en Administratief Onderwijs (HEAO). Ook zag men in dat kijkend naar de toekomst een grotere specialisatie van het kader zeer gewenst was.
Al met al kwam men tot de conclusie dat het niet zinvol was nieuwe medewerkers zo breed op te leiden. Het doceren van de algemene lesstof verloor ook zijn nut – die had men op de HEAO al wel meegekregen. In juni 1970 concludeerde de “Interhoofddirectie werkgroep Personeelsopbouw” dat de primaire bedrijfsopleidingen vooral op basisbegrippen en elementaire beginselen moeten zijn gericht. Specifieke kennis blijft nodig en moet ook aangeboden worden op tijd en maat. En natuurlijk moeten nieuwe medewerkers begeleid worden. “Voorlinden” kon worden afgebouwd. Dat gebeurde dan ook na 1970.
In die periode werd een nieuw stelsel opgetuigd. Tussen 1972 en 1974 werd een Leergang Post van 6 à 7 weken gegeven. De verdere praktijkkennis kon men wel opdoen via stages en oriëntaties. Er werden ook studiepakketten gemaakt. Talrijke studieplanners, mentoren en evaluatoren werden aangesteld. Met andere bedrijven maakte men een oriëntatie op externe opleidingen.
Bij een evaluatie in 1974 bleek dat het nieuwe stelsel niet voldeed. De basiskennis van de stagiairs was onvoldoende, net als de lespakketten. En het stelsel van planners, mentoren en stagebegeleiders werkte niet. Voor velen ook een (te) zware belasting.
Zorgen waren er wel, want tussen 1980 en 1985 verwachtte men een grote uitstroom door pensionering. Men zou nu al met de werving moeten beginnen om t.z.t. ongewenste en complexe mutaties te voorkomen. Hebben nieuw medewerkers genoeg tijd om in te groeien? Er moest wat gebeuren.
De basisopleiding voor Hoger Gekwalificeerde Functionarissen
Als oplossing besloot de Directieraad van de PTT tot de vorming van een ‘reserve-bestand’ aan hoger gekwalificeerde medewerkers. De zes hoofdirecties mochten elk jaar ieder plm. 15 medewerkers werven; het 90+-plan. Met een schuin oog keek men wel naar het aantal binnen 2 à 3 jaar te verwachten vacatures.
De Hoofdirectie Post besloot hier in mee te gaan en zo jaarlijks een opleidingspool van ongeveer 15 nieuw aan te trekken medewerkers met een HBO- of academische vooropleiding te creëren.
Medio 1975 vond een eerste inventarisatie bij CD en postdistricten plaats, er werd een opleiding- en wervingsmodel bedacht en in het vierde kwartaal van 1975 kon met de werving begonnen worden. In februari 1976 startte de eerste “Basisopleiding voor hoger gekwalificeerde functionarissen in de exploitatieve postdienst”. De postdistricten plaatsten 13 personen, ook een aantal CD-medewerkers deden mee. In de volgende jaren werden wervingsacties georganiseerd (1976: 18; 1977 : 14, 1978: 11 medewerkers). In 1979 werden 14 medewerkers geworven voor deelname aan de Basisopleiding 1980. Men was van mening dat een plaatsing in de postdistricten ook een goede basis was voor een latere functie ter CD. Aan de HGF-opleiding werd in 1979 een drieweekse Bedrijfsintroductie Cursus toegevoegd. Die werd in samenwerking met de andere hoofddirecties georganiseerd.
In 1982 nam Guus zelf deel aan de HGF-opleiding. Hij was geplaatst in het Postdistrict Rotterdam. De lessen werden gegeven in het centraal gelegen Utrecht. Hoofddocenten waren de heren Stolk en Coté. Maar de Bedrijfsintroductie Cursus op…. Voorlinden in Wassenaar. Die werd georganiseerd door de Centrale Afdeling Opleiding Vorming en Training. Na de bedrijfsintroductie volgden uitvoerige blokken over het vervoers- en het lokettenbedrijf, vele kennismakingsgesprekken en korte stages, een aantal studieopdrachten (ik herinner me een studie naar een alternatieve opzet voor het expresse netwerk) en studieblokken over financiën en personeelswerk. Een langdurige stage zorgde er voor dat je het werk van een postdirecteur leerde kennen. Een eerste plaatsing was voor mij op de afdeling FEC (Financieel Economische Control). De medecursisten afkomstig uit diverse postdistricten volgden een soortgelijk pad.
Heel veel later werd de koers weer omgegooid, maar dat valt buiten het bestek van dit artikel.
Voldeden de programma’s aan de doelstellingen?
Formele evaluaties, los van de genoemde evaluatie uit 1974 van “Voorlinden”, zijn ons niet bekend. Wel konden we constateren dat de Voorlindenaren medio jaren tachtig zeer ruim vertegenwoordigd waren in alle hogere managementfuncties. In die zin was ‘Voorlinden’ een groot succes. Als jongere was dat weleens lastig want ze kenden elkaar allemaal, wat voordelen, maar ook nadelen had. Kritiek op een persoon werd snel overgebracht, dus dat bleef uitkijken. Lijnen waren soms kort, dat had ook grote voordelen als je buiten de hiërarchie om wat voor elkaar wilde krijgen. In de ogen van ons jongeren werd niet altijd een goed oordeel geveld over minder presterende managers. Anderzijds ontmoette je ook bazen die je met recht leermeesters kon noemen. Het moet voor deze groep teleurstellend zijn geweest dat bij de verzelfstandiging van de PTT in 1989 de waardeoordelen van de minister hard waren. De kennis en ervaring werd van buiten gehaald. Pol Schevernels2) schrijft in 2008 het volgende: “… de afgestudeerden van Voorlinden hadden interne praktijkervaring opgedaan, doch misten nog steeds voldoende kennis van de echte management- en marketingtechnieken.” Schevernels citeert Wim Dik: “Voorlindenaren volgden meestal Voorlindenaren op en zo ontstond een gesloten netwerk.” Naar mijn mening oordeelde Wim Dik iets te slecht, maar hij kwam dan ook van buiten PTT, van Unilever.
Maar het HGF-programma werkte goed – al was er een behoorlijke uitstroom uit de groepen. Op vele functies kwam men in latere jaren ex-HGF-ers tegen. Lees bijvoorbeeld de volgende interviews:
https://een-postgeschiedenis.jouwweb.nl/interviews/hans-blikman-van-haarlem-tot-hoofdkantoor
https://een-postgeschiedenis.jouwweb.nl/interviews/joop-ten-dam-een-passie-voor-machines
Bron
1 Enige informatie over opleidingen voor nieuwe medewerk(st)ers in hoger gekwalificeerde functies bij de Hoofdirectie Post De Coördinator opleidingen voor hoger gekwalificeerde functionarissen bij de Hoofdirectie Post Afdeling Adviseur Personeelszaken hoofddirectie Post, ’s-Gravenhage, november 1979
2 Pol Schevernels Hoogspel rond PTT Thieme Specials Deventer 2007
Maak jouw eigen website met JouwWeb