Nederlandse postkantoren – geschiedenis aan de hand van poststempels

Overzicht bestelhuizen en distributiekantoren

Op de site van de Nederlandse Academie voor Filatelie vinden we een uitleg van de begrippen bestelhuizen en distributiekantoren. De distributiekantoren stamden uit de tijd van voor het Franse bestuur en waren gevestigd in de grotere plaatsen aan belangrijke postroutes. De Postwet van 1807 legde het postmonopolie vast, wat betekende dat alleen de Staat het recht had brieven te verzamelen, te vervoeren en te distribueren. De eerste distributiekantoren onder Frans bestuur werden in 1811 opgericht. Het postmonopolie van de Staat was al in 1807 gevestigd. Alleen de staat mocht brieven verzamelen, vervoeren en bestellen. Waar nu formaat, adressering en beporting allemaal heel precies geregeld is, daar was toen geen sprake van. Meestal werd door de distributeur de plaats van verzending met de pen achterop de brief aangebracht. De website gaat vooral over stempels. Het gebruik van stempels kwam pas vanaf ongeveer 1829 voor. De stempels werden niet centraal geleverd, maar op eigen initiatief van de distributeur aangeschaft.

Bij de invoering van de nieuwe Postwet in 1850 werden de bestaande distributiekantoren afgeschaft en vervangen door hulppostkantoren. De wet ging er van uit dat in alle gemeentes een postkantoor werd gevestigd. We beschreven elders de bouwgolf die hierna op gang kwam. Een aantal grotere plaatsen kregen een Rijkspostkantoor, in heel veel plaatsen werd het stichten van een postvoorziening aan de gemeentes overgelaten. Heel belangrijk daar bij was de te verwachten opbrengst. Was die gering, dan werd in het dorp -vooral op het platteland- een bestelhuis gevestigd.

De bestelhuishouder of brievengaarder was in vele gevallen de plaatselijke brievenbode maar ook herbergiers die aan belangrijke postroutes lagen, werden benoemd tot bestelhuishouder. Een bestelhuis is een eenvoudig ‘kantoor’ waar het publiek alleen terecht kon voor het aanbieden en afhalen van brieven. De brievengaarder was niet in dienst van de Posterijen maar kreeg een vaste jaarlijkse vergoeding alsmede een bestelloon. Hij kreeg ook een vergoeding van de aan of tegen zijn huis aangebrachte brievenbus. Hij haalde dagelijks brieven op bij een van de 120 (hoofd)postkantoren -een aantal dat na 1850 snel groter was geworden- om deze te bestellen in zijn verzorgingsgebied. Verder bracht hij de bij hem aangeboden brieven en de brieven die in de brievenbus waren gedeponeerd naar het postkantoor ter verdere verzending. Bijna steeds was het ‘kantoor’ gevestigd in het woonhuis van de bestelhuishouder. Van een wachtruimte met een loket was geen sprake. De klant bleef buiten staan en de zaken werden afgewikkeld via een spreekraampje of een luikje. De brievengaarder voorzag de brieven van een aanduiding van het bestelhuis. Dit gebeurde door met de pen de naam van de plaats waar het bestelhuis stond te vermelden. Ook mocht een stempelafdruk met een kantoornaamstempel worden aangebracht. Zo’n stempel mocht men, als men dat wilde zelf laten maken. Veel bestelhuizen zijn later bevorderd tot hulppostkantoor of werden opgeheven. Noot: Een groot deel van deze tekst is ontleend aan een artikel van de hand van Cees Janssen, gepubliceerd op bovengenoemde website.