Post in het Westerkwartier en Het Hogeland Deel 2
In eerdere verhalen op deze site hebben we aandacht besteed aan de stad Groningen en de oostelijke delen van deze mooie provincie. Vooral hebben we geschreven over de panden die de Groningse rijksbouwmeester Peters liet verrijzen. Het westen en noorden van de provincie kreeg tot nu toe weinig aandacht. Na heel veel gemeentelijke herindelingen kennen we nu in deze regio twee gemeenten: Westerkwartier en Het Hogeland. Hoe was de postvoorziening hier geregeld? En hoe hebben de gemeenten voldaan aan de regelingen in de Postwet van 1870 om in elke gemeente een postvoorziening te creëren? Ook willen we laten zien wat er van de vele gebouwen die verrezen nu nog te zien is. In een eerdere aflevering bespraken we de fusiegemeente Het Hogeland. In deze aflevering duiken we in de sporen van de Post in het Westerkwartier.
Een plattelandsgemeente
Het Westerkwartier is een uitgebreide plattelandsgemeente, in het jaar 2019 ontstaan uit een fusie van de gemeentes Leek, Marum, Grootegast en Zuidhorn (en Ezinge, deel van Winsum). Grootegast en Zuidhorn waren al eerder samengegaan met de gemeentes Oldehove, Aduard, Grijpskerk en Oldekerk. De gemeente telt ruim 65.000 inwoners op een grondoppervlakte van 370 km2. Het inwoneraantal is verspreid over 41 dorpen. De naam Westerkwartier is de oude benaming van een van de Groningse Ommelanden.
Links: De 41 dorpen van de gemeente Westerkwartier (Bron: Gemeente Westerkwartier)
Een rondgang door het Westerkwartier
Op de Expeditiekaart van 1965 zien we dat 16 plaatsen in de huidige gemeente een eigen (hulp)postkantoor hadden. Laten we eerst maar eens kijken naar de hoofdplaatsen van de voormalige gemeentes.
Leek, Tolberterstraat 33, gefotografeerd in 2023
Het postkantoor aan het Boveneind in Leek. We zien Joh. Melessen en echtgenote. Onder het PTT personeel uit het Westerkwartier, rond 1920.(Bron: Beeldbank Groninger Archieven).
Het moderne voormalige bestelkantoor aan de Hooiweg 2 te Zuidhorn. Rechts twee maal het rijksmonument van Peters in Zuidhorn. Adres Hoofdstraat 30
Foto boven Bé Bosman. Rechtsboven G.Klaas Rechts: ansichtkaart
Leek
De gemeente Leek liet in 1910 aan de Tolberterstraat 33 een, degelijk overkomend, postkantoor bouwen. Het is, samen met nummer 35, nu een gemeentelijk monument. In het gebouw is een makelaarskantoor gevestigd. Fraai is de gevelsteen met opschrift Post en Telegraafkantoor. Tot de begin van de bouw stond op deze plek café Engels. Er bevond zich tot die datum aan postkantoor aan het Boveneind.
Zuidhorn
Het meest indrukwekkende postkantoor in het Westerkwartier staat in Zuidhorn aan de Hoofdstraat 30. Het is ook het enige postkantoor in deze gemeente met de status van rijksmonument. Architect is rijksbouwmeester C.H. Peters. In 1907 werd begonnen aan de bouw, in 1908 werd het opgeleverd. C.H. Peters was een Nederlands architect en architectuurhistoricus. Hij werd geboren in Groningen op 1 januari 1847 en stierf in Den Haag op 19 december 1932. Hij is vooral bekend door zijn vele ontwerpen voor postkantoren en andere overheidsgebouwen. Een uitgebreide beschrijving vindt u op https://rijksmonumenten.nl/monument/516307/postkantoor-met-ingebouwde-dienstwoning/zuidhorn/. Er is nu o.a. een bureau voor financiële planning gevestigd. Het is jammer dat bomen het zicht op het gebouw deels ontnemen.
In Zuidhorn staat aan de Hooiweg 2 nog een bijzonder postkantoor. Eind jaren negentig waren de loketdiensten al organisatorische gescheiden van de distributie. Post kwam tot de conclusie dat de ruimtes voor de bestelling niet meer voldeden en dat het verstandig zou zijn in het land honderd nieuwe kantoren te bouwen. Architectenbureau Cépézed was de winnaar van een ontwerpcompetitie. De gebouwen moesten sober, compact en eenvoudig zijn. De glazen pui zou een zakelijke en hoogwaardige uitstraling geven. In eerste instantie zouden er 18 gebouwd worden. We hebben niet kunnen nagaan of dat ook gebeurd is, maar éen van de eerste in de serie staat in Zuidhorn. (zie: https://een-postgeschiedenis.jouwweb.nl/architectuur-en-architecten/architectuur/formulematig-bouwen) Nu is hier een Fysio Praktijkcentrum gevestigd.
Het oude postkantoor aan de Kruisweg, ergens tussen 1925 en 1935. Onder Molenstraat 18 op Streetview in 2016
Marum
Rond de vorige eeuwwisseling kende Marum al een postbode, Arend Veenstra, die in de praktijk ook kantoorhouder was. In 1901 vergaderde de raad van Marum over de introductie van de telefoon. Maar de raadsleden vroegen zich af waar dat voor nodig was. In 1902 kwam dit wéér aan de orde. Raadslid De Vries meende dat de gemeente wel andere dingen te doen had dan voor een telefoonnet te zorgen. Een ander raadslid meldde dat de omliggende dorpen al wel verbindingen met de rest van de wereld hadden gerealiseerd. Dat overtuigde niet. Pas in 1908 ging de raad akkoord. In de woning van brievengaarder Arend Veenstra zou een hulp telefoon- en telegraafkantoor worden gevestigd. De vergoeding bedroeg f 50 per jaar. Overigens was de familie Veenstra al vanaf 1850 bij de Post in Marum betrokken.
De ruime was eigenlijk wel heel klein, maar pas in 1969 werd een nieuw kantoor op de hoek van Molenstraat, Rembrandtstraat en Vondelstraat in gebruik genomen. Kantoorhouder aan Molenstraat 18 was wederom een Veenstra!
Op de site van de Beeldbank Groningen vinden we een ansichtkaart uit de periode 1925-1935 van het oude kantoor. Het is goed dat er bij staat dat er een postkantoor op staat. Na de sluiting van het postkantoor heeft het pand aan de Molenstraat dienst gedaan als dagbesteding voor ouderen en sinds ca. drie jaar wordt het pand door een reisbureau gebruikt.
Grootegast
Ook informatie over post in Grootegast is moeilijk te vinden. Op de landkaart met alle postkantoren, gedateerd 1989 of 1990 zien we dat er een eigen vestiging was aan de G.P. Beukemalaan 3. Uit de KvK gegevens blijkt dat er een Post-vestiging ooit was aan de Hoofdstraat 94. We zien op Streetview dat er wel erg veel nieuwbouw is in het centrum van Grootegast, misschien zijn de oorspronkelijke panden al lang gesloopt?
Grijpskerk
Rond 1990 moet er volgens de landkaart uit 1989/1990 een hulppostkantoor gevestigd zijn geweest aan de Herestraat 22. Op Streetview zien we nu dat hier een orthopedagogie praktijk is gevestigd. (zie recente foto van Streetview links)
Niekerk, dr. K.L. van de Veenlaan in 1964 (Bron Beeldbank Groninger Archieven)
Oldekerk/Niekerk
Oldekerk was ooit een eigen gemeente, het dorp ligt tegen het zusterdorp Niekerk aangeplakt. In Niekerk was in 1989/190 een postkantoor gevestigd aan de Burg. Ritzemastraat 17.
In de Beeldbank van de Groninger Archieven ontdekken we een postkantoor in jaren 50-60 stijl aan de Dr. K.L. van de Veenlaan. De ansichtkaart is gedateerd 1964. Het pand ligt op de hoek van de Burg. Ritzemastraat en de Dr. K.L. van de Veenlaan. We vermoeden dat het ooit is gesloopt voor de nieuwbouw op deze plek.
Aduard
De gemeente Aduard en Post vestigden een postkantoor in een 17e -eeuws pand aan de Kaakheem 2-4. Vanaf de jaren 60 van de vorige eeuw is het een rijksmonument. Het werd in die jaren prachtig gerestaureerd. Na veel zoeken kreeg het ook een prachtig PTT bord aan de gevel. Zoekend op Streetview zien we dat het pand er nog piekfijn uitziet. Alleen het prachtige bord is verdwenen. Op den duur werd het eigen postkantoor vervangen door een postagentschap in de supermarkt aan de Burgemeester Seinenstraat 32. Nu (Streetview mei 2024) is hier een Dagmarkt gevestigd.
Oldehove
Of de voormalige gemeente Oldehove ooit een echt eigen postkantoor heeft gehad weten we niet. We vinden hier geen gegevens over. In de jaren tachtig, negentig kende het een postagentschap aan de Schoolstraat 24.
Kaakheem 2-4 in Aduard is een monument. We zien een ansichtkaart uit 1966, de foto van het bord uit 1972 en een artikel uit het Nieuwsblad van het Noorden van 11 december 1974 (Bron: Beeldbank Groninger Archieven)
Tolbert, Mr. Boonstraplantsoen 13 op 14 juni 1966 (Bron: Beeldbank)
Een prachtige ingekleurde ansichtkaart met het postkantoor van Niebert aan de Molenweg (bron Beeldbank)
Overige plaatsen met ooit een hulpkantoor
Tolbert
In de Beeldbank van de Groninger Archieven vinden we een foto van het postkantoor aan het Mr. Boonstraplantsoen 13. Het pand staat er nog en is in gebruik als woonhuis.
Zevenhuizen
In de Beeldbank treffen we een stokoude ansichtkaart uit 1910 aan. Met een vermelding: rechts het vroegere postkantoor. Het ligt aan het Hoofddiep. Zou dit hetzelfde gebouw zijn waarin in de jaren tachtig een postkantoor gevestigd was aan het Hoofddiep 54?
Niebert
Niebert kende een postkantoor aan de Molenweg. We vonden in de Beeldbank Groningen een afbeelding uit 1914. Later kwam er een postkantoor aan de Jacob Hansens de Boerstraat 6. Als we de foto van Streetview uit augustus 2014 bezien, vermoeden we dat het postkantoor deel gevestigd was in de witte uitbouw.
Visvliet
Dit dorp kenden ooit een hulpkantoor aan de Bartolesstraat, maar hierover vinden we geen informatie.
De Wilp
We vinden op de Beeldbank een ansichtkaart “Groeten uit De Wilp”. Vermoedelijk Oude Molenweg. Links nog te zien de gaper van postkantoor Berghuis. Zelf zien we helemaal links het PTT schild.
Opende
Dit dorp kende een postkantoor aan de Provincialeweg 138. We vinden verder gaan informatie.
Oostwold
Aan Hoofdstraat 223 was in 2009 een groot gebouw gelegen waarin (ooit) ook een postkantoor was ondergebracht. Op Streetview zien we een brievenbus en een postauto. Een paar jaar later is het pand afgebroken. Nu staat er een keurig nieuwbouwhuis.
Links: ansichtkaart uit De Wilp. Helemaal links het PTT schild
De kaart met alle postkantoren rond 1990. De dichte punten zijn de eigen vestigingen, de open punten de postagenten.
Detail van de kaart "BU Productie 2006" We zien de postcodegebieden en de drie voorsorteercentra, Roden, Groningen Diamantlaan en Winsum.
De tijd van grote veranderingen
In het gebied dat we in deze artikelen over Het Hogeland en het Westerkwartier beschreven hebben was in feite Groningen het centrale punt. Op de kaart van de uitgangsgebieden uit 1965 zien we dat deze stad het centrale punt was. Binnenkomende en uitgaande post reisde altijd via Groningen. De hoofdpostkantoren en de bestelkantoren ontvingen de post uit deze stad. Alleen Winsum en ressort werden rechtstreeks voorzien. Na 1955 viel het gebied bestuurlijk onder het postdistrict Groningen.
Voor een goed begrip: tot het begin van de jaren negentig was het standaard dat het loket(ten)kantoor in hetzelfde pand gevestigd waren. Na 1990 ging de verzelfstandigde PTT Post, een onderdeel van KPN, Business Units vormen. Onder meer een voor Brieven, waarin het distributienetwerk en de sorteercentra hun onderdak vonden. Daarnaast een BU Postkantoren die opging in een joint venture met de Postbank (ING): Postkantoren BV. Wat betreft vestigingsbeleid gingen de eenheden hun eigen gang. De postkantoren kregen een regio-indeling en werden steeds directer vanuit Utrecht aangestuurd. In 2011 sloot het laatste postkantoor en ging PostNL verder met een eigen retailnetwerk in winkels.
Op een kaart zien we alle eigen vestigingen en postagenten in het jaar 1990. We zijn ze allemaal langsgelopen.
Na een korte tussenfase met Regio’s was de BU Brieven, het Distributiebedrijf na 1995 bestuurlijk en logistiek onderverdeeld in rayons. Ons gebied viel in het rayon Groningen en kende drie voorsorteercentra, die hun post ontvingen van het EKP Groningen en later het Sorteercentrum in Zwolle. De voorsorteercentra waren een logistieke schakel tussen het EKP (of SC) en de bestelkantoren in het gebied. De voorsorteercentra waren Groningen Diamantlaan, Winsum en het Drentse Roden (dat bestuurlijk ook bij het rayon hoorde). Ondertussen was er wel een beleid geformuleerd dat de kleinere bestelkantoren (met minder dan vijf postbodes) geconcentreerd werden op de grotere.
Als we wat verder springen in de tijd, zien we dat in 2006 de rayons gefuseerd zijn tot area’s, in deze regio is dat area Noordoost, bediend vanuit het Sorteercentrum in Zwolle.
Na het jaar 2000 ging het aantal bestelde brieven steeds sneller dalen, dat dwong Post tot reorganisaties. Huisnummersorteermachines op de grote vestigingen hadden het sorteerwerk aanzienlijk verminderd. Na 2010 werden steeds meer voorsorteercentra en bestelvestigingen opgeheven. De briefpost werd vanuit depots (bijv. een garagebox) besteld door parttime postbezorgers. De post werd aangevoerd vanuit een voorbereidingscentrum in Assen. En ook dit zal naar alle waarschijnlijkheid op termijn sluiten.
De pakketpostbestelling in ons gebied werd inmiddels uitgevoerd vanuit een sorteercentrum Pakketten in Kolham.
Alle ontwikkelingen samen leidden er toe dat Post in een geleidelijk proces alle eigen vestigingen kon verkopen. De tijden veranderen. Maar gelukkig hebben we gezien dat veel voormalige postgebouwen een nieuwe bestemming hebben gevonden. Of -ook nuttig- platgegooid zijn voor woningbouw.
Maak jouw eigen website met JouwWeb